საბჭოთა წლებში ახალქალაქში მომსახურე და საიდუმლოებით მოცულ ვითარებაში დაღუპული პოლკოვნიკ ალექსეი დოლგიხის შვილიშვილის შვილი დიდი პაპის საფლავის პოვნას არც კი იმედოვნებდა, თუმცა მან ეს შეძლო. ნატვრად ქცეული საფლავის მიგნებამ, ემოციების ნიაღვართან ერთად, პოლკოვნიკის ცხოვრების უკანასკნელ წლებს ახალი გამოცანებიც დაამატა.
ლიუდმილა პასტუხოვა ახალქალაქში დუბაიდან ჩამოვიდა, რათა დიდი პაპის საფლავი ეპოვა.
ქარის ქროლვით ატაცებული ყვითელი ფოთლები შემოდგომის ცეკვაში ტრიალებენ და ნელ-ნელა ეშვებიან ახალქალაქში, თავშანკას (ამირანის გორა) ბორცვზე მდებარე სასაფლაოს ძველსა და ახალ საფლავებზე. აქ, სასაფლაოს ძველი ნაწილის წყნარსა და მიფარებულ კუთხეში, ხეებს შორის, საუკუნო განსასვენებელი ჰპოვეს საბჭოთა სამხედრო მოსამსახურეებმა, რომლებიც ქალაქში მსახურობდნენ და სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას დაიღუპნენ. ათეულობით სამხედრო სამარხს შორის არის საბჭოთა არმიის პოლკოვნიკის, ალექსეი პორფირის ძე დოლგიხის საფლავიც. ათწლეულების შემდეგ მისი პოვნა იკისრა ლიუდმილა პასტუხოვამ, სამხედროს დისშვილიშვილმა/ძმისშვილიშვილმა.
ლიუდმილა საფლავს ფოტოებით ეძებს
ძიების ისტორია, რომელმაც ლიუდმილა ახალქალაქში მოიყვანა, არა მხოლოდ ოჯახური მეხსიერების ამბავი, არამედ იმ ადამიანების ბედზე დაფიქრების საბაბიც აღმოჩნდა, რომელთა პირადი ისტორიებიც დღემდე ძველი საფლავის ქვების მიღმაა დაფარული. Jnews-ის რედაქციაში ლიუდმილა პასტუხოვასგან წერილი მოვიდა. მან თქვა, რომ ეძებს თავისი დიდი პაპის, საბჭოთა არმიის პოლკოვნიკ ალექსეი პორფირის ძე დოლგიხის საფლავს, რომელიც ახალქალაქში მსახურობდა და იქვე დაკრძალეს 1955 წელს.
„ვკითხულობდი თქვენს პუბლიკაციებს ახალქალაქის ისტორიისა და ქალაქის ძველი სასაფლაოების შესახებ და გადავწყვიტე, დახმარებისთვის თქვენთვის მომემართა. ვეძებ ჩემი დიდი პაპის, საბჭოთა არმიის პოლკოვნიკ ალექსეი პორფირის ძე დოლგიხის (05.10.1916–1955) საფლავს. ის ახალქალაქში მსახურობდა და 1955 წელს იქვე დაკრძალეს. თან ვურთავ ჩვენს ოჯახში შემონახულ მისი საფლავის ფოტოსურათს. მამაჩემი ამ საფლავზე მრავალი წლის წინ იმყოფებოდა. მისი მოგონებებით, ის საქალაქო სასაფლაოზე მდებარეობდა, სადაც გვერდით სამხედრო მოსამსახურეთა სხვა სამარხები და სამხედრო მემორიალი იყო.
თქვენი პუბლიკაციების კვალდაკვალ ვიმედოვნებ, რომ შესაძლოა მიკარნახოთ, შემორჩა თუ არა სასაფლაოს ეს მონაკვეთი და 1950-იანი წლების ძველი სამხედრო სამარხები. ხომ არ იცით, გადაიტანეს თუ გაანადგურეს ისინი? შესაძლოა, ასევე მირჩიოთ ადგილობრივი ისტორიკოსი, მხარეთმცოდნე ან ადამიანი, ვინც ძველ სასაფლაოს კარგად იცნობს“, – წერდა ლიუდმილა.
დაარქივებული ფოტო დოლგიხის საფლავთან
ამ მომართვის უკან იდგა სურვილი, აღედგინათ კავშირი ოჯახურ ისტორიასთან, რომელიც წლების განმავლობაში, ძირითადად, უფროსი ნათესავების მოგონებებსა და ძველ ფოტოსურათზე ინახებოდა. ლიუდმილასთვის ეს არ იყო უბრალოდ დაკრძალვის ადგილის პოვნის მცდელობა. მას სურდა ეხილა იმ ადამიანის საფლავი, ვის სახელასაც განსაკუთრებული ადგილი ეჭირა მისი ოჯახის ცხოვრებაში, და გაეგო, რა შემორჩა მისი ყოფნიდან იმ ქალაქში, სადაც მან ცხოვრების უკანასკნელი წლები გაატარა.
9 ოქტომბერს ლიუდმილა მეუღლესთან ერთად ახალქალაქში ჩამოვიდა. Jnews-ის ჟურნალისტებთან ერთად ისინი სასაფლაოზე გაემართნენ შემორჩენილი სამარხების შესამოწმებლად. ჯერ ძველი რუსული სასაფლაო დაათვალიერეს, შემდეგ კი საქალაქო სასაფლაოსკენ გაემართნენ.
ახალქალაქში არის ძველი რუსული სასაფლაო, რომელიც საქალაქო სასაფლაოს გვერდით მდებარეობს. თუმცა საჭირო სამარხის პოვნა იოლი არ აღმოჩნდა: ნათესავების მოგონებები გარკვეულ მონაკვეთზე მიუთითებდა, მაგრამ გასული ათწლეულების განმავლობაში სასაფლაოს ტერიტორია საგრძნობლად შეიცვალა. ადგილობრივმა მცხოვრებლებმა მიანიშნეს, თუ სად მდებარეობდა საბჭოთა სამხედრო მოსამსახურეების საფლავები.
მეფისდროინდელი ძველი რუსული სასაფლაო ახალქალაქში
სასაფლაოს ცენტრში, სამლოცველოს გვერდით, კიბე მდებარეობს. თუ მასზე ჩახვალთ, მოხვდებით მწვანეში ჩაფლულ, წყნარ ადგილას, სადაც სამხედრო მოსამსახურეების საფლავებია განთავსებული. აქ, ქალაქის ხმაურისგან მოშორებით, ხეებსა და ძველ ღობეებს შორის, დრო თითქოს ნელდება. თუმცა ათწლეულების კვალი ყველგან ჩანს. ლითონის ღობეები ჟანგით დასიფრა, ძეგლებზე საბჭოთა ვარსკვლავები გახუნდა, ზოგიერთი საფლავის ქვა კი დაინგრა. ბევრ საფლავზე არ არის დაფა, რომლითაც დაკრძალულთა ვინაობის დადგენა იქნებოდა შესაძლებელი. მათთვის, ვინც აქ ნათესავებს ეძებს, ასეთი სამარხები ნამდვილ გამოცანად იქცევა ხოლმე. დოკუმენტების, ფოტოებისა და ადგილობრივი მცხოვრებლების დახმარების გარეშე იმის დადგენა, თუ ვინ განისვენებს ამა თუ იმ ძეგლის ქვეშ, თითქმის შეუძლებელია.
სამლოცველო, რომლის უკანაც საფლავები მდებარეობს
და მაინც, ალექსეი დოლგიხის საფლავი შემორჩა. ძველ სამხედრო სამარხებს შორის ლიუდმილამ თავისი დიდი პაპის საფლავი აღმოაჩინა. ის საგრძნობლად გამოირჩეოდა ბევრი მეზობელი საფლავისგან: ღობე შეღებილი იყო, ძეგლი შედარებით ახლად გამოიყურებოდა, ხოლო სამხედროს ფოტოსურათი და მასზე არსებული წარწერა კარგად იყო შემონახული. ეტყობოდა, რომ საფლავს პატრონობენ. ხანგრძლივი ძიების შემდეგ ლიუდმილამ, როგორც იქნა, ნაცნობი სახელი და გვარი დაინახა. ის თითოეულ საფლავის ქვასთან მიდიოდა, ყურადღებით აკვირდებოდა ძეგლებს და ცდილობდა ეპოვა ნიშნები, რომლებიც საჭირო ადგილის დადგენაში დაეხმარებოდა. როდესაც მის წინაშე ალექსეი პორფირის ძე დოლგიხის ძეგლი აღმოჩნდა, ემოციებმა სძლია. ლიუდმილას ცრემლები მოერია. შემდეგ მან მამას დაურეკა, რათა შეეტყობინებინა, რომ საფლავი ნაპოვნია და კარგ მდგომარეობაშია.
ლიუდმილასთვის განსაკუთრებით გასაოცარი აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ დიდი პაპის გარდაცვალებიდან 71 წლის შემდეგ საფლავი ასეთ მდგომარეობაში იყო შემორჩენილი. თუ ვინ უვლის სამარხს და რა ისტორია დგას ამ ზრუნვის უკან, ჯერჯერობით უცნობია. თუმცა სწორედ ეს გარემოება გახდა ოჯახური ახალი ვარაუდების დასაწყისი.
ლიუდმილა ქმართან ერთად დიდი პაპის საფლავთან
სასაფლაოზე ვიზიტის შემდეგ Jnews-ის ჟურნალისტები ლიუდმილას ესაუბრნენ, რათა მეტი გაეგოთ ალექსეი პორფირის ძე დოლგიხისა და ოჯახის ისტორიაში მისი ადგილის შესახებ. ნათესაური კავშირები ამ ისტორიაში უჩვეულოა, თუმცა სწორედ ისინი ხსნიან, თუ რატომ მიიჩნევს ლიუდმილა პოლკოვნიკს თავის დიდ პაპად.
„ალექსეი დოლგიხი დიდი ბებიაჩემის ძმა იყო. მან ბებიაჩემი დაბადებისთანავე იშვილა და ყველა დოკუმენტი სრულად შეცვალა. ანუ, ბებიაჩემი მის გვარსა და მამის სახელს ატარებდა. ის ბებიაჩემს მამასავით ზრდიდა“, — ყვება ლიუდმილა.
ლიუდმილას ბებიის ღვიძლი მამა რეპრესირებული იყო, ალექსეი დოლგიხმა კი ყველაფერი თავის თავზე აიღო.
„ბებია ალექსეი დოლგიხს მამად თვლიდა და პაპას/მამას ეძახდა. მისი ღვიძლი და მისთვის დედა იყო, ხოლო პაპის ცოლი — დეიდა/პატია. მის ვაჟთან ერთადაც გაიზარდნენ და ერთმანეთს ღვიძლ და-ძმად თვლიდნენ. ახლაც კი ოჯახებად არ ვიყოფით. პირდაპირი ნათესაობით დისშვილიშვილი/ძმისშვილიშვილი გამვდივარ, მაგრამ იმით, თუ როგორ გავიზარდეთ და როგორ ვცხოვრობთ ოჯახში, ის ჩემი ღვიძლი დიდი პაპაა. მამაჩემიც მას თავის პირდაპირ პაპად თვლის. მამაჩემსაც ალექსეი დაარქვეს მის პატივსაცემად“, — ამბობს ლიუდმილა.
ასე განაგრძო ალექსეი დოლგიხის სახელმა სიცოცხლე ოჯახის რამდენიმე თაობაში. ზოგისთვის ის ძმა იყო, ზოგისთვის — მამა, პაპა და დიდი პაპა. ახლობლების ბედში მისმა როლმა ბევრად გადააჭარბა ფორმალურ ნათესაურ კავშირებს. სწორედ ამიტომ, საფლავის პოვნის შესაძლებლობა ლიუდმილასთვის არა უბრალოდ ძველი ნატვრის ასრულება, არამედ ოჯახური ისტორიის მნიშვნელოვან ნაწილთან დაბრუნება გახდა.
ლიუდმილას თქმით, ალექსეი დოლგიხის ოჯახი სომხეთში ცხოვრობდა. მ. ვ. ფრუნზეს სახელობის სამხედრო აკადემიის დასრულების შემდეგ ის ჯერ იქ გაემგზავრა ოჯახთან ერთად.
„ცოლი მასთან ერთად არ ცხოვრობდა ახალქალაქში, ისინი დიდხანს ცხოვრობდნენ სომხეთში — ერევანსა და სტეფანაკერტში. ფრუნზეს აკადემიაში სამსახურის შემდეგ ის ჯერ ოჯახთან ერთად წავიდა სომხეთში, დაახლოებით 1949 წელს, მაქსიმუმ 1950 წელს კი უკვე ახალქალაქში გადაიყვანეს. ცოლი და ვაჟი ერევანში იყვნენ. ანუ, მათ მასთან ერთად ხუთი-ექვსი წელი არ უცხოვრიათ“, — ყვება ლიუდმილა.
ოჯახური მოგონებები ქმნის ახალგაზრდა, პერსპექტიული სამხედროს სახეს, რომელსაც სამხედრო ბაზაზე თვალსაჩინო თანამდებობა ეჭირა. ნათესავის თქმით, ალექსეი დოლგიხი სამხედრო კარიერის შემდეგი ეტაპისთვის ემზადებოდა და გენერალ-მაიორის წოდება უნდა მიეღო. თუმცა ამ გეგმებს ასრულება არ ეწერა. ალექსეი პორფირის ძე დოლგიხი 1955 წელს, 39 წლის იუბილედან მალევე გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალების გარემოებები დღემდე რჩება ოჯახური ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე დრამატულ და ბოლომდე გაურკვეველ ნაწილად. ლიუდმილას თქმით, ნათესავებს შეატყობინეს, რომ ის მოკლეს. ოჯახში შემორჩა ვერსია, რომ გარდაცვალების მიზეზი შესაძლოა მოწამვლა ყოფილიყო. ამასთან, ლიუდმილას თქმით, ამ ვერსიის დოკუმენტური დადასტურება ოჯახს არ გააჩნია.
„პაპა საეჭვო ვითარებაში გარდაიცვალა, სავარაუდოდ, მოწამლეს. ანუ, ოჯახს პირდაპირ ასე უთხრეს, რომ პაპა მოკლეს. მისი გარდაცვალების შემდეგ გამოძიებას სუკ-ი (КГБ) აწარმოებდა. როგორც მეუბნებოდნენ, ეს ასაკოვანმა ნათესავებმაც დაადასტურეს. იმ პერიოდში ნაწილში ასეთი სიკვდილიანობის სერია იყო და პაპაჩემი უკანასკნელი აღმოჩნდა. ამის შემდეგ ჩამოვიდა კომისია გამოსაძიებლად“, — ყვება ის.
ეს ცნობები ოჯახში თაობიდან თაობას გადაეცემოდა. ამიტომ, მოწამვლის ვერსია და მისი გარდაცვალების შესაძლო კავშირი ნაწილში მომხდარ სხვა შემთხვევებთან ოჯახურ მოწმობად/გადმოცემად რჩება.
ლიუდმილას განსაკუთრებული ყურადღება საფლავის მდგომარეობამ მიიპყრო. იმ ფაქტმა, რომ მიტოვებულ და თითქმის დანგრეულ საფლავებსა და ძეგლებს შორის დოლგიხის საფლავი მოვლილია, ნათესავები დააფიქრა იმაზე, რომ ახალქალაქში ალექსეი დოლგიხს შესაძლოა სხვა ოჯახი, ან ძალიან ახლობელი ადამიანები ჰყოლოდა. ლიუდმილა დაშვებას აკეთებს, რომ პოლკოვნიკს შესაძლოა ჰყოლოდა შვილები, რომლებიც დედის გვარს ატარებდნენ, ხოლო ამ ადამიანების შთამომავლები ან სხვა ნათესავები შესაძლოა აგრძელებდნენ მისი საფლავის მოვლას. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ჯერჯერობით ეს მხოლოდ ვარაუდია: ნათესავებს მეორე ოჯახის არსებობის არანაირი დადასტურება არ გააჩნიათ. მოვლილი საფლავი თავისთავად არ იძლევა პოლკოვნიკის პირად ცხოვრებაზე ცალსახა დასკვნის გაკეთების ან იმ პირთა ვინაობის დადგენის საშუალებას, ვინც ძეგლზე ზრუნავს.
ჯარისკაცის საფლავი სახელის აღმნიშვნელი დაფის გარეშე
მიუხედავად ამისა, ლიუდმილასთვის ეს აზრი ხსნის შესაძლებლობას, გაიგოს რაიმე ახალი დიდი პაპის შესახებ და, შესაძლოა, გაიცნოს ადამიანები, რომლებიც ასევე ინახავენ მის ხსოვნას.
„ეს, ეტყობა, ბედის ნიშანია. ისიც, რომ საფლავს 71 წლის შემდეგ ასე უვლიან. ის ფაქტი, რომ მასზე აშკარად რეგულარულად ზრუნავენ, იმაზე მეტყველებს, რომ ის მნიშვნელოვანი ადამიანი იყო ოჯახისთვის. არა უბრალოდ რაიმე შემთხვევითი კავშირი. მიხარია ამის ცოდნა! და, შესაძლოა, ეს ოჯახი ან იქვე ახლოს ცხოვრობს, ან დღემდე ინარჩუნებს კავშირს ახალქალაქთან. ანუ, ისინი ადგილობრივი მცხოვრებლები არიან. მაგრამ მე, რა თქმა უნდა, ნწყენი არ ვარ იმის გამო, რომ პაპას/პოლკოვნიკს შესაძლოა სხვა ოჯახიც ჰყოლოდა“, – ამბობს ლიუდმილა.
ლიუდმილას თქმით, ნათესავები ბოლოს ახალქალაქში ჩამოვიდნენ და ალექსეი დოლგიხის საფლავი მოინახულეს 1991 წელს. მას შემდეგ რამდენიმე ათწლეული გავიდა, თაობები შეიცვალა, ხოლო ოჯახური მეხსიერება განაგრძობდა არსებობას ამბებსა და მოგონებებში. ახლა ლიუდმილამ თავად შეძლო საფლავზე მისვლა, ძეგლის ნახვა და დარწმუნება იმაში, რომ დაკრძალვის ადგილი შემორჩენილია. მისთვის ეს მოგზაურობა გახდა შესაძლებლობა, აღედგინა კავშირი წარსულთან, რომელიც მანამდე უმეტესად ოჯახურ ისტორიებში არსებობდა. თუმცა ნაპოვნ საფლავს ძიება არ დასრულებია – პირიქით, მან ახალი კითხვები წარმოშვა.
ერთადერთი საფლავი, რომელზეც არის დაფა სახელითა და გვარით
შესაძლოა, ოდესმე გამოჩნდნენ ისეთებიც, ვინც შეძლებს მოყვეს, თუ რატომ რჩება ალექსეი პორფირის ძე დოლგიხის საფლავი ასე მოვლილი ამდენი ათწლეულის შემდეგაც კი. შესაძლოა, ახალქალაქის რომელიმე მცხოვრებმა იცოდეს მისი ისტორია ან ინახავდეს საკუთარ მოგონებებს პოლკოვნიკზე. მანამდე კი, ძველ სასაფლაოზე, შემოდგომის ხეებს შორის დგას მისი ძეგლი. ის გვახსენებს ადამიანს, ვისი სიცოცხლეც 39 წლის ასაკში შეწყდა; ოჯახს, რომელიც ათწლეულების შემდეგაც განაგრძობს პასუხების ძიებას; და ხსოვნას, რომელიც, დროისა და მანძილის მიუხედავად, არ ქრება.
