სომხეთის შემდგომი საარჩევნო გამოცდილება საქართველოსთვის მნიშვნელოვან პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ საყრდენად იქცა. მან განამტკიცა ორ ქვეყანას შორის სიახლოვის განცდა და გახდა მსჯელობის საგანი იმის შესახებ, თუ როგორ შეიძლება საზოგადოებრივი მობილიზაცია, საგარეო პოლიტიკური არჩევანი და სახელმწიფო ინტერესების პრიორიტეტულობა განსხვავებულად გამოვლინდეს მსგავსი ისტორიული და კულტურული კონტექსტის მქონე ქვეყნებში — ასე მიიჩნევს ჩვენი რესპონდენტი, საქართველოს ყოფილი სახელმწიფო მინისტრი რეინტეგრაციის საკითხებში და პოლიტოლოგი პაატა ზაქარეიშვილი.
— სინამდვილეში რაზე მეტყველებს სომხეთის არჩევნების შედეგები?
— პირველ რიგში, მოხდა ის, რასაც ყველა ელოდა. შეიძლება ითქვას, რომ ფაშინიანმა და მისმა პარტიამ დამაჯერებელი გამარჯვება მოიპოვეს. დამაჯერებელში მე არ ვგულისხმობ აბსოლუტურ გამარჯვებას, არამედ იმას, რომ პრაქტიკულად არავის ეპარება ეჭვი ამ შედეგში. არავინ აყენებს ეჭვქვეშ მის მიერ მიღებულ შედეგებს ან სომეხი ხალხის მიერ მისთვის მიცემულ მანდატს, რათა გააგრძელოს თავისი პოლიტიკა. ეს ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგან სომეხმა ხალხმა მას, არსებითად, უთხრა: „გააგრძელე“. სწორედ ეს ხდის მის გამარჯვებას დამაჯერებელს.
თუმცა, არის სერიოზული პრობლემებიც, რომლებიც ფაშინიანმა უნდა გაითვალისწინოს. მან პარლამენტში სულ მცირე 10 მანდატი დაკარგა. ადრე მას 74 ადგილი ჰქონდა, ახლა კი, სავარაუდოდ, 60-დან 61-მდე ექნება. თუ დამატებითი განმარტებები არ გაკეთდა, ამჟამინდელი ვითარება ასეთია. მიუხედავად ამისა, მას კვლავ შეუძლია დამოუკიდებლად ჩამოაყალიბოს მთავრობა, მიიღოს კანონები და დაამტკიცოს ბიუჯეტი. ერთადერთი, რისი გაკეთებაც მას არ შეუძლია, კონსტიტუციის შეცვლაა.
ასევე არსებობს ფსიქოლოგიური ფაქტორიც: მისმა პარტიამ დაკარგა რამდენიმე ადგილი, პრორუსული ოპოზიცია კი გაძლიერდა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს არსებითად არ ცვლის პოლიტიკურ ვითარებას, ფსიქოლოგიური ფაქტორი მაინც სახეზეა. ოპოზიცია არ დასუსტებულა. ფაშინიანმა გაიმარჯვა, მაგრამ ოპოზიციამაც შეინარჩუნა ძალა და ბრძოლის გაგრძელებას აპირებს.
შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ მან მიიღო მანდატი თავისი პოლიტიკის გასაგრძელებლად, მისი განხორციელება უფრო რთული იქნება. ადრეც რთული იყო, ახლა კი კიდევ უფრო გართულდება. მიუხედავად ამისა, მას მუშაობის უნარი მაინც შესწევს. შეიძლება ითქვას, რომ მანქანის სიჩქარე შენელდა: თუ ადრე მას შეეძლო 120 კმ/სთ სიჩქარით მოძრაობა, ახლა მისი შესაძლებლობები გარკვეულწილად შეზღუდულია. თუმცა, წინსვლა ნებისმიერ შემთხვევაში შესაძლებელი რჩება.
— საქართველოს პრემიერ-მინისტრმა კობახიძემ პირველმა მიულოცა ფაშინიანს. რას შეიძლება ნიშნავდეს ეს?
— ეს რაიმე განსაკუთრებულს არ ნიშნავს. ნათელი იყო, ვინ იმარჯვებდა, თუმცა მილოცვები, როგორც წესი, ოფიციალური შედეგების გამოქვეყნებამდე არ ხდება. წესით, პასუხისმგებლიანი პოლიტიკოსები არჩევნების შედეგებს ელოდებიან. ეს კანონისა და პროცედურისადმი პატივისცემის საკითხია. იმ მომენტში მას პატივი უნდა ეცა სომხეთის საარჩევნო პროცესისთვის და დალოდებოდა პირველ ოფიციალურ განცხადებებს. ამის შემდეგ კი შეეძლო მიელოცა გამარჯვებულისთვის. ამაში კარგი ან ცუდი არაფერია. უბრალოდ, საქართველომ სცადა საერთო სურათში ინტეგრირება. მთელი მსოფლიო ულოცავს ფაშინიანს და კობახიძეს, არსებითად, უნდოდა ეჩვენებინა: „მეც აქ ვარ, ყურადღება მომაქციეთ“. ჩემი აზრით, ეს საკმაოდ პრიმიტიულად გამოიყურებოდა, თუმცა, მთლიანობაში, ამაში კრიტიკული არაფერია. ამას მისთვის დამატებითი პოლიტიკური ქულები არ მოუტანია. შესაძლოა, ოდნავ შეუმცირა კიდეც, რადგან ამის აუცილებლობა არ არსებობდა. ასე რომ, ალბათ, არ ღირს ამისთვის გადაჭარბებული მნიშვნელობის მინიჭება.
— განიცდის თუ არა სომხეთი ცვლილებებს საგარეო პოლიტიკაში, თუ ეს მხოლოდ კურსის კორექტირებაა?
— დიახ, განიცდის, თუმცა არა რუსეთის წინააღმდეგ, არამედ მეტი დამოუკიდებლობისკენ. სომხეთს არ სურს იყოს რომელიმე დამოკიდებულ სისტემაში — არც რუსულში და არც ევროპულში. იგი მიისწრაფვის თვითმყოფადობისა და თანასწორუფლებიანი პარტნიორობისკენ. პრობლემა ის კი არ არის, რომ „ერთგულების სანაცვლოდ“ მიიღოს რესურსები ან მხარდაჭერა, არამედ იყოს თანასწორი და ღირსეული პარტნიორი, რომელსაც შეუძლია საკუთარი ინტერესების განვითარება და დაცვა. სომხეთს არ სურს იყოს დამოკიდებული მონაწილე, მას თანასწორობა უნდა. ეს პრინციპი კი ყველა მხარის მიმართ უნდა იქნას გამოყენებული — როგორც რუსეთის, ისე ევროპის მიმართ. მთავარი ის არის, რომ სომხეთი არ ცდილობს იყოს „მეორე“ ან „მესამე“. მას სურს იყოს ურთიერთობების თანასწორი მონაწილე ყოველგვარი იერარქიის გარეშე, რაც ურთიერთპატივისცემასა და ინტერესებზე იქნება დაფუძნებული“.
— შეძლებს თუ არა სომხეთი თავისი ეკონომიკური ბაზრების დივერსიფიკაციას?
— დიახ, ვფიქრობ, თურქეთმა გარკვეული პოზიტიური როლი უნდა ითამაშოს. თურქეთი უკვე ხედავს, რომ სომხეთი სერიოზულად მუშაობს და იბრძვის რეგიონში თავისი სამართლიანი ადგილისთვის. ამ კონტექსტში თურქეთმა უნდა გახსნას საზღვრები და მისცეს სომხურ საქონელს საშუალება, გახდეს უფრო კონკურენტუნარიანი. სომხური პროდუქცია მართლაც საკმაოდ მაღალი ხარისხისა და კონკურენტუნარიანია.
ამ თვალსაზრისით ბევრი რამ არის დამოკიდებული თურქეთზე. რა თქმა უნდა, ევროპელებსაც სურთ დახმარება, მაგრამ მათი მხარდაჭერა მყისიერი არ იქნება; სომხეთმა უნდა დაამტკიცოს თავისი უნარი, იყოს საიმედო მონაწილე ევროპულ ბაზრებზე. ვფიქრობ, ირანშიც ვითარება თანდათან დასტაბილურდება და მაშინ გაჩნდება ეკონომიკური კავშირების აღდგენისა და განვითარების შესაძლებლობა. მთლიანობაში, სომხეთმა უნდა მოახდინოს თავისი ეკონომიკური პოლიტიკის დივერსიფიკაცია.
წარსულში სომხეთის ეკონომიკა დიდწილად იყო დაკავშირებული რუსეთთან და რუსეთმა შექმნა გარკვეული ხელსაყრელი პირობები. თუმცა, როდესაც სომხეთმა დაიწყო ისეთი პოლიტიკის გატარება, რომელიც რუსეთისთვის ყოველთვის მისაღები არ იყო, ზეწოლა გაიზარდა. ასეთ ვითარებაში წინა პლანზე წამოიწევს ხოლმე პარტნიორობის საიმედოობის საკითხი. ამიტომ, მნიშვნელოვანია სომხეთმა გაითვალისწინოს, რომ ურთიერთობების ეს მოდელი შეიძლება არასტაბილური იყოს. რუსეთი, ალბათ, შეეცდება რაღაც მომენტში უფრო მჭიდრო ურთიერთობების აღდგენას, მაგრამ სხვა ფორმით — ზეწოლისა და წახალისების კომბინაციით. სომხეთმა უნდა გააცნობიეროს, რომ ასეთი დამოკიდებული მოდელი არის მცოცავი ფერდობი, რომელიც გრძელვადიან პერსპექტივაში შეიძლება მდგრადი არ აღმოჩნდეს. შესაბამისად, ჯობია ისარგებლოს მომენტით და მაქსიმალურად გააფართოოს ეკონომიკური კავშირები მეზობლებთან და პარტნიორებთან. უპირველეს ყოვლისა, ესენია თურქეთი, ირანი და ევროკავშირი. ინდოეთსაც შეუძლია მნიშვნელოვანი როლის თამაში. სომხურ დიასპორასაც დიდი მნიშვნელობა აქვს, რადგან მას შეუძლია ხელი შეუწყოს საერთაშორისო კავშირების განვითარებას. მთლიანობაში, სომხეთს აქვს უნიკალური შესაძლებლობა, გახდეს საიმედო და დამოუკიდებელი ეკონომიკური პარტნიორი სხვადასხვა ქვეყნისთვის, თუკი იგი სწორ დივერსიფიკაციასა და სტრატეგიულ მიდგომას მიჰყვება.
— შეიძლება თუ არა ბაქო-თბილისი-ყარსის რკინიგზა გახდეს სომხეთისთვის რუსეთიდან ევროპისკენ მიმავალი სატრანზიტო გზების ალტერნატივა?
— რეალურად, ეს შესაძლებელია. აბა, ლამაზი თვალებისთვის ხომ არ გახსნილა?! ეს ყველას სჭირდება, განსაკუთრებით თურქეთს. მნიშვნელოვანია, რომ ცენტრალური აზიიდან ტვირთების ნაკადი აზერბაიჯანიდან საქართველოს გავლით, შემდეგ კი თურქეთისკენ მიემართებოდეს. ეს დამატებითი რესურსია. ზანგეზურის რკინიგზის გასწვრივ მდებარე გზა, რომელიც ჯერ არ გახსნილა, კვლავ პროცესშია — მოლაპარაკებები კვლავ გრძელდება. მანამდე კი, ყარსის გავლით ეს მარშრუტი მოთხოვნადი იქნება. ვფიქრობ, რკინიგზა გამოიყენება მსხვილი ტვირთების გადასაზიდად, რომელთა გადაზიდვაც პაკეტებით შეუძლებელია. ვინაიდან ეს მარშრუტი ღიაა ერევნისკენ, ვფიქრობ, სომხეთი გამოიყენებს ამ მსხვილ ტვირთებს. ის რეგულარულად გაივლის თურქეთზე.
— როგორ შეგიძლიათ ახსნათ, რატომ შეძლო სომხეთმა დემოკრატიული არჩევნების ჩატარება, მაშინ როცა საქართველომ — ვერა?
— ძალიან მნიშვნელოვანი კითხვაა, რადგან ჩვენი ხელისუფლება ფიქრობს საკუთარ თავზე, მაშინ როდესაც სომხეთის ხელისუფლება ფიქრობს სომხეთზე. ამის შემოწმება მარტივია. მიუხედავად იმისა, თუ რამდენად ვაკრიტიკებთ ფაშინიანს თავისი სტილის გამო — ხანდახან ის კამათობს და უხეშადაც კი ელაპარაკება მოქალაქეებს, რაც, რა თქმა უნდა, არ მომწონს — ნებისმიერ შემთხვევაში, მას უყვარს სომხეთი და პირველ რიგში მასზე ფიქრობს. ის თითქმის მზად არის, დარწმუნებული ვარ, თავიც კი გაწიროს ქვეყნისთვის. მისი სიცოცხლე, გულახდილად რომ ვთქვათ, მუდმივად საფრთხის ქვეშაა. მასზე ნებისმიერ დროს შეიძლება განხორციელდეს სერიოზული ზეწოლა. ის არის ადამიანი, რომელიც მუდმივად თავდასხმის ობიექტია. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ გარკვეულწილად ის თავს სწირავს სომხეთისთვის. მე, რა თქმა უნდა, არ მომწონს მისი სტილი, მაგრამ მისი სიყვარული სომხეთისადმი იმდენად ხელშესახებია, რომ შეუძლებელია ამის გამო მას პატივი არ სცე.
და აი, აქ არის უზარმაზარი განსხვავება: საქართველოს ხელისუფლება, ჩემი აზრით, უფრო მეტად ორიენტირებულია ხელისუფლების შენარჩუნებაზე, მაშინ როდესაც ფაშინიანი ორიენტირებულია რეალობაზე და ცდილობს იმოქმედოს ქვეყნის ინტერესებიდან გამომდინარე. რა თქმა უნდა, წინ კიდევ იქნება სირთულეები. ეს ისტორია არ მთავრდება, პირიქით, ახლა იწყება კიდევ უფრო გამოწვევებით სავსე ფაზა. ოპოზიციის თითქმის 50%-იანი მხარდაჭერა მნიშვნელოვანი შედეგია და ისინი შეეცდებიან ამ პოლიტიკური კაპიტალის გამოყენებას. შესაბამისად, ვითარება გამოწვევებით სავსე იქნება. თუმცა დარწმუნებული ვარ, ფაშინიანის კრეატიული აზროვნება მას მიზნების მიღწევის საშუალებას მისცემს. საქართველოში, სამწუხაროდ, ხელისუფლებაც და ოპოზიციაც ხშირად ორიენტირებულნი არიან ძალაუფლებისთვის ბრძოლაზე. ცოტა ვინმე თუ ფიქრობს იმაზე, როგორ იმუშაოს ქვეყნისთვის. ან ხელისუფლება ცდილობს პოზიციების შენარჩუნებას, ან ოპოზიცია ცდილობს ხელისუფლების დაბრუნებას, რადგან მათი უმეტესობა წარსულში უკვე იყო ხელისუფლებაში.
— მეჩვენება, რომ საქართველოში გაიზარდა ინტერესი და პატივისცემა სომხეთის მიმართ. არის ეს განპირობებული მისი საშინაო და საგარეო პოლიტიკით, თუ სხვა გარემოებებით?
— უპირველეს ყოვლისა, საქართველოში ადამიანებს ესმით საზოგადოებრივი მობილიზაციის მნიშვნელობა და ის, თუ რამდენად არის ეს შესაძლებელი აქაც. თუ ეს შესაძლებელია სომხეთში, მაშინ ისმება კითხვა: რატომ არ შეიძლება იგივე მოხდეს აქაც? ბოლოს და ბოლოს, ჩვენ თითქმის იდენტური ხალხები ვართ, საუკუნეების განმავლობაში ერთად ვცხოვრობდით. ჩვენზე ახლო ერები არ არსებობენ. რა თქმა უნდა, შეიძლება სხვა ახლო კავშირის მქონე ერების მაგალითის მოყვანა — ფრანგების, გერმანელების და ა.შ. მაგრამ ჩვენნაირი ხანგრძლივი და, მთლიანობაში, მშვიდობიანი საერთო ისტორია იშვიათობაა. ჩვენც გვქონია ომები, სამწუხაროდ, მაგრამ ისინი ცოტა იყო და დღეს მათ გახსენებაც კი არ მინდა.
სხვა ხალხებთან შედარებით, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში ანადგურებდნენ ერთმანეთს და მხოლოდ ამის შემდეგ ისწავლეს მშვიდობიანი თანაცხოვრება, ჩვენი ისტორიული გამოცდილება განსაკუთრებული ჩანს. და ამ ფონზე ჩვენ თავს ვადარებთ, პირველ რიგში, სომხეთს. როდესაც წარმატებას ვაღწევთ, ჩვენს წარმატებებს კონკურენტულ გარემოში აღვნიშნავთ. ხოლო როდესაც სომხეთი იმარჯვებს, ვაცნობიერებთ, რომ ჩვენც შეგვიძლია იგივეს გაკეთება. აქედან გამომდინარე, სომხური მაგალითი პატივისცემას იმსახურებს. ჩემი ნაცნობები, მთლიანობაში, აღფრთოვანებულნი არიან იქ მომხდარით, მიუხედავად მოლდოვაში მიმდინარე მსგავსი პროცესებისა. თუმცა, მაგალითად, მოლდოვა აღიქმება როგორც უფრო შორეული ქვეყანა და, შესაბამისად, მისი გამოცდილება ჩვენზე ნაკლებ გავლენას ახდენს. მეორე მხრივ, სომხეთი უფრო ახლოსაა და, შესაბამისად, მოვლენებიც სხვაგვარად აღიქმება. აქედან გამომდინარე, ჩნდება განცდა, რომ თუ სომხეთს შეუძლია ამის გაკეთება, ჩვენც შეგვიძლია. ეს იწვევს პატივისცემასა და შთაგონებას.
„ქართული ოცნების“ ამომრჩევლებიც კი გარკვეულწილად იწყებენ კითხვების დასმას. მათი პოზიცია დიდწილად დაკავშირებულია ომისა და უსაფრთხოების საკითხთან. ამ ფონზე ჩნდება კითხვა: თუ სომხეთი არავის აიძულა ომი და ის იღებს დახმარებას თავისი ევროპელი პარტნიორებისგან, ისევე როგორც მოლდოვა, მაშინ, შესაძლოა, პრობლემა არა მხოლოდ გარე ფაქტორებშია, არამედ ქვეყნის შიგნითაც. ამავდროულად, ფაშინიანს სომხეთი ომში არ ჩაურთავს. ის შორს დადგა კონფლიქტისგან და არ დაუკავებია აშკარა ანტირუსული პოზიცია.
მიუხედავად ამისა, სომხეთი კვლავ ზეწოლის ქვეშაა. ეს აჩენს კითხვებს საგარეო პოლიტიკური რისკების ბუნების შესახებ. მეორე მხრივ, აზერბაიჯანს აქვს საკუთარი რესურსები და უნიკალური მახასიათებლები, რაც ასევე გავლენას ახდენს ძალთა ბალანსზე. „ქართული ოცნების“ ზოგიერთი მხარდამჭერიც კი აღიარებს, რომ სომხეთი, გარკვეული აზრით, უფრო თანმიმდევრულად მოქმედებს სახელმწიფო ინტერესების დაცვის საკითხში, თუნდაც რუსეთის მიმართ ფრთხილი პოლიტიკის ფარგლებში. ამ თვალსაზრისით, სომხეთი ავლენს მიდგომას, რომელიც სახელმწიფო ინტერესებს პარტიულ ინტერესებზე მაღლა აყენებს. მაშინ როდესაც, საქართველოში ხშირად იქმნება შთაბეჭდილება, რომ პრიორიტეტი ძალაუფლებისთვის ბრძოლაა — როგორც მთავრობისთვის, ისე ოპოზიციისთვის. სწორედ ამიტომ, სომხური მაგალითი აღიქმება როგორც მნიშვნელოვანი და მისაბაძი რეგიონისთვის“.
