არსებობს თამაშები, რომლებსაც ბავშვები თამაშობენ. და არსებობს თამაშები, რომლებსაც დიდები თამაშობენ. თუმცა დიდებს რატომღაც ავიწყდებათ, რომ ამ თამაშში მხოლოდ ფულის წაგება არ არის მოსალოდნელი. შესაძლებელია წააგო ცოლის ნდობა. შვილების პატივისცემა. მშობლიური სახლი. წლების მძიმე შრომა. ხანდახან კი — საკუთარი თავიც. Jnews გთავაზობთ მასალას ფსიქოლოგის დღიურიდან, რომელიც ლუდომანიას (აზარტულ თამაშებზე დამოკიდებულებას) ეხება.
ამ თამაშში ყველაზე საშინელი წაგება არ არის. ყველაზე საშინელი ის არის, რომ ადამიანს ბოლო წუთამდე ჰგონია, თითქოს ყველაფერს აკონტროლებს. სწორედ ასე იწყება ლუდომანია.
ძველი პრობლემის ახალი სახე
ადრე, კაზინოში მოხვედრისთვის სახლიდან გასვლა იყო საჭირო. დღეს კაზინო ყოველთვის გვერდითაა — ის ჯიბეში, ჩვეულებრივ მობილურ ტელეფონში ეტევა. ეკრანზე რამდენიმე შეხებაც საკმარისია და ადამიანი უკვე თამაშშია.
ახალქალაქის მცხოვრებლები სულ უფრო ხშირად ჰყვებიან ისტორიებს, რომლებიც, სამწუხაროდ, ერთმანეთს ემსგავსება. სანამ გვერდით შვილები იზრდებიან, სანამ მშობლები ელოდებიან, სანამ საყვარელ ადამიანებს საღამოს ერთად გატარების იმედი აქვთ – ადამიანი საათობით ზის ტელეფონში და საკუთარ თავს არწმუნებს, რომ აი ახლა, ახლა აუცილებლად გაუღიმებს ბედი. თუმცა ცხოვრება ამ დროს გვერდით ჩაუვლის.
ოფლით გამომუშავებული ფული
ერთ-ერთი ყველაზე მტკივნეული ისტორია, რომელსაც ჩვენი ქალაქის მცხოვრებლები ჰყვებიან, უცხოეთში სამუშაოდ წასულ მამაკაცებს უკავშირდება. თვეობით მძიმე შრომა. ოჯახთან განშორება. ფიზიკური დაღლილობა. სახლში მალე დაბრუნების ოცნება.
თუმცა ხანდახან, სანამ საკუთარი სახლის ზღურბლს გადააბიჯებს, ადამიანი ჯერ კაზინოს ზღურბლს გადააბიჯებს ხოლმე. ან ონლაინ-კაზინოს აპლიკაციას ხსნის. რამდენიმე საათში ქრება ფული, რომელიც თვეების განმავლობაში შრომით დაგროვდა. შემდეგ ჩნდება ვალები. სირცხვილი. ტყუილი. და ისევ სამუშაოდ წასვლის გზა.
პრობლემა უკვე დიდი ხანია გასცდა ფინანსურ ჩარჩოებს – ის ფსიქოლოგიურ დამოკიდებულებად იქცა.
რატომ ვერ ჩერდება ადამიანი?
ფსიქოლოგიის თვალსაზრისით, ლუდომანია დაავადებაა და არა სუსტი ხასიათი. თამაშის დროს ტვინი იწყებს დოფამინის გამომუშავებას – ნივთიერების, რომელიც სიამოვნების შეგრძნებასა და ჯილდოს მოლოდინს ქმნის.
განსაკუთრებით საშიში არა მუდმივი, არამედ იშვიათი მოგებებია. სწორედ ისინი აიძულებენ ადამიანს კვლავ და კვლავ დაიჯეროს: „თითქმის მოვიგე“, „კიდევ ცოტაც“, „შემდეგი ფსონი ყველაფერს გამოსწორებს“.
მაგრამ ადამიანი უკვე ფულს კი არ იგებს, არამედ დაკარგულის დაბრუნებას ცდილობს. სწორედ ამ მომენტში იწყებს დამოკიდებულება ადამიანის მართვას.
თითოეული დამოკიდებულების უკან მხოლოდ წაგებული თანხა არ დგას. თითოეული ციფრის უკან ადამიანია. ოჯახია. მშობლები არიან, რომლებიც ნერვიულობენ. შვილები არიან, რომლებსაც არ ესმით, რატომ ხდება მათთვის საყვარელი ადამიანი სულ სხვაგვარი.
ახალქალაქისა და მიმდებარე სოფლების მცხოვრებლები ჰყვებიან ისტორიებს, რომლებიც გვაჩვენებს: პრობლემა ბევრად უფრო ახლოსაა, ვიდრე ჩანს.
ერთ-ერთი ასეთი ისტორია ეხება ახალგაზრდა მამაკაცს, რომელიც საზღვარგარეთ სამუშაოდ წავიდა. ისიც, როგორც ბევრი სხვა, იმედით მიდიოდა: ეშოვა ფული, დახმარებოდა ოჯახს და უკეთესი მომავალი შეექმნა ახლობლებისთვის. თუმცა, მძიმე შრომის შემდეგ შინ დაბრუნებული, აზარტულ თამაშებში ჩაეთრია.
თავდაპირველად ნათესავები შეეცადნენ დახმარებოდნენ და ის ფიზიკური კაზინოდანაც კი გამოიყვანეს. თითქოს პრობლემა მოგვარდა, მაგრამ დამოკიდებულებამ უბრალოდ ფორმა შეიცვალა — ცოტა ხნის შემდეგ მამაკაცმა ონლაინ-კაზინოში დაიწყო თამაში. ტელეფონი მისთვის თამაშის ახალ ადგილად იქცა.
ამ ისტორიაში ყველაზე მტკივნეული ის არის, რომ გვერდით ჰყავდა ოჯახი, მშობლები, მეუღლე, შვილი, თუმცა საყვარელი ადამიანების სიყვარულმაც კი ვერ შეაჩერა ადამიანი, რომელმაც საკუთარ ქცევაზე კონტროლი უკვე დაკარგა. ეს დამოკიდებულების ერთ-ერთი მთავარი თავისებურებაა: ადამიანს ხშირად ესმის შედეგები, მაგრამ დამოუკიდებლად გაჩერება არ შეუძლია.
არსებობს კიდევ ერთი ისტორია ქალზე, რომელიც ასევე შეეჯახა ონლაინ-კაზინოზე დამოკიდებულებას. ის უკვე ასაკოვანია. ახლობლები ხედავენ პრობლემას, ცდილობენ დაეხმარონ, ელაპარაკებიან, თუმცა ქალი უარს ამბობს იმის აღიარებაზე, რომ დამოკიდებულება არსებობს. ფული, რომელიც მის ცხოვრებას, ჯანმრთელობასა და სიმშვიდეს უნდა ხმარდებოდეს, თანდათან თამაშში მიდის. პენსიაც კი ამ ჩაკეტილი წრის ნაწილი ხდება.
ასეთ სიტუაციებში ახლობლებისთვის ყველაზე რთული იმის გააზრებაა, რომ შეუძლებელია დაეხმარო ადამიანს, რომელიც თავად არ აღიარებს პრობლემას.
კიდევ ერთი ისტორია უკვე უკავშირდება არა კაზინოს, არამედ იოლი ფულის შოვნის სურვილს. ახალგაზრდა კაცმა გადაწყვიტა, რომ სწრაფი გამდიდრების გზას მიაგნო. მან გაყიდა ავტომობილი, დაიჯერა დიდი მოგების დაპირებები და ფული ფინანსურ პირამიდაში ჩადო. თუმცა მოგების სანაცვლოდ ყველაფერი დაკარგა. რთულ სიტუაციაში აღმოჩენილმა კიდევ ერთი სასოწარკვეთილი ნაბიჯი გადადგა – დედის ოქროულობა წაიღო, დააგირავა და პრობლემის ისევ იოლი ფულით მოგვარება სცადა. მაგრამ იოლი ფული კვლავ ილუზია აღმოჩნდა. ეს ისტორია გვაჩვენებს: ფინანსური შეცდომის სწრაფად გამოსწორების სურვილს ხშირად კიდევ უფრო დიდ დანაკარგამდე მივყავართ.
არსებობს ყველაზე ტრაგიკული ისტორიებიც – ისტორიები, როდესაც ადამიანი ვერ უძლებს ვალების, სირცხვილის, შიშისა და იმის განცდის ზეწოლას, რომ გამოსავალი აღარ არსებობს. ერთ-ერთი ასეთი ისტორია არის ახალგაზრდა კაცზე, რომელიც აზარტული თამაშების გამო უზარმაზარ ვალებში ჩავარდა, სახლი დააგირავა და სიტუაციიდან გამოსავლის განცდა დაკარგა. სამწუხაროდ, მან ვერ შეძლო მძიმე ფსიქოლოგიურ მდგომარეობასთან გამკლავება და სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა.
ეს ტრაგედია მთავარს უნდა გვახსენებდეს: დამოკიდებულების მიღმა ყოველთვის ცოცხალი ადამიანი დგას. ადამიანი, რომელსაც არა მხოლოდ კრიტიკა, არამედ დახმარებაც სჭირდება. ადამიანი, რომელსაც ხანდახან დროულად უნდა ვუთხრათ: „შენ მარტო არ ხარ. მოდი, ერთად ვიპოვოთ გამოსავალი“.
თუ თავად აღმოჩნდით ასეთ სასოწარკვეთილ წერტილში — მნიშვნელოვანია იცოდეთ, რომ დახმარება არსებობს და მისი თხოვნა დღესვე შეგიძლიათ: ფსიქოლოგთან ან ახლობელ ადამიანთან, ვისაც ენდობით. სასოწარკვეთილება გადადის. ვალების საკითხი გვარდება. ხოლო დაუბრუნებელი, უგუნური ნაბიჯი – ვერა.
ბევრს ჰგონია, რომ საფრთხეს მხოლოდ კაზინო წარმოადგენს. თუმცა აზარტმა ისწავლა ნიღბების ცვლა. დღეს მას შეიძლება ონლაინ-კაზინო ერქვას, ხვალ — სპორტული ფსონები, ზეგ კი — ფინანსური პირამიდა ან „უნიკალური საინვესტიციო პროექტი“, რომელიც სწრაფ შემოსავალს გვპირდება.
ბოლო დროს ახალქალაქის მცხოვრებლებიც წააწყდნენ მსგავს სქემებს. ზოგმა უკანასკნელი დანაზოგი ჩადო, ზოგმა ვალი აიღო, ზოგს კი გულწრფელად სჯეროდა, რომ ბოლოს და ბოლოს მიაგნო კეთილდღეობისკენ მიმავალ იოლ გზას.
თუმცა ფსიქოლოგია აქ ერთი და იგივეა. ადამიანს ფულს კი არ მიჰყიდიან — მას იმედს მიჰყიდიან. იმედს იმისა, რომ სწორედ ის აღმოჩნდება ის იღბლიანი რჩეული.
მაგრამ ღირს საკუთარ თავს მხოლოდ ერთი შეკითხვა დავუსვათ: თუ გამდიდრების ასეთი იოლი გზა არსებობს, რატომ არიან მზად, რომ ის თქვენ გაგიზიარონ?
თითოეული ასეთი ისტორიის უკან მხოლოდ ციფრები არ დგას. ადგილობრივები ჰყვებიან ადამიანებზე, რომლებიც იღებდნენ სესხებს, ყიდდნენ ოქროს, აგირავებდნენ ქონებას იმ იმედით, რომ წაგებულს დაიბრუნებდნენ. თუმცა აზარტმა ზომა არ იცის — ის სულ უფრო მეტს ითხოვს.
ინგრევა ოჯახები. იკარგება ნდობა. ჩნდება ტყუილი, მასთან ერთად კი — უსუსურობის განცდა. სწორედ ამ პრობლემაზე დუმილი არ შეიძლება.
ეს მხოლოდ მამაკაცებს არ ეხება
მიღებულია იმის დაჯერება, რომ აზარტული თამაშები კაცების პრობლემაა. თუმცა ქალებიც ვარდებიან დამოკიდებულებაში და ყველაზე ხშირად – შეუმჩნევლად. ონლაინ-კაზინოების მეშვეობით, ტელეფონით, სანამ ვერავინ ხედავს. სწორედ ამიტომ, დამოკიდებულება შეიძლება დიდხანს დარჩეს დაფარული ყველაზე ახლობელი ადამიანებისთვისაც კი.
ყველაზე დაუცველები შვილები არიან
ჩვენი შვილები ჩვენ უყურებენ. ისინი სწავლობენ არა სიტყვებით, არამედ ჩვენი საქციელით.
თუ ბავშვი მუდმივად ხედავს, რომ უფროსები არა შრომის, არამედ შემთხვევითი მოგების იმედზე არიან, ის თანდათან იწყებს დაჯერებას, რომ ცხოვრება სწორედ ასეა მოწყობილი. არადა, სწორედ დღეს ყალიბდება ხვალინდელი დღის თაობა.
როგორ გავიგოთ, რომ ახლობელს დახმარება სჭირდება?
მართებთ დაფიქრება, თუ ადამიანი:
მუდმივად ტელეფონში თამაშობს და ეკრანს მალავს;
ხშირად იწყებს ფულის სესხებას და ჩნდება აუხსნელი ვალები;
წაგების შემდეგ გაღიზიანებული ხდება;
ამბობს: „ეს უკანასკნელი შემთხვევაა“ — თუმცა თამაშს მაინც უბრუნდება;
კარგავს ინტერესს ოჯახის, სამუშაოსა და ჩვეული ცხოვრების მიმართ;
იწყებს ხარჯების დამალვასა და ახლობლების მოტყუებას.
მნიშვნელოვანია გავიაზროთ: დამოკიდებულების დამარცხება ყვირილით შეუძლებელია. მას ვერც დამცირებით დაამარცხებთ და ვერც სირცხვილით.
რა შეუძლიათ გააკეთონ ახლობლებმა?
პირველი – აღიარონ პრობლემა.
მეორე – მშვიდად დაელაპარაკონ ადამიანს.
მესამე -შეწყვიტონ მისი ვალების უსასრულოდ დაფარვა და თვალის დახუჭვა იმაზე, რაც ხდება.
და ყველაზე მთავარი – შესთავაზონ დახმარება.
ლუდომანია იკურნება. თუმცა მხოლოდ მაშინ, როდესაც ადამიანი წყვეტს საკუთარი დამოკიდებულების უარყოფას. ფსიქოლოგთან, საჭიროების შემთხვევაში კი ექიმ-ფსიქიატრთან მუშაობა მნიშვნელოვნად ზრდის შანსებს, რომ ადამიანი ნორმალურ ცხოვრებას დაუბრუნდეს.
ეპილოგი
ფსიქოლოგიაში არსებობს მარტივი ჭეშმარიტება: ნებისმიერი დამოკიდებულება იწყება კონტროლის ილუზიით. ადამიანს ჰგონია, რომ ნებისმიერ მომენტში შეძლებს გაჩერებას, თუმცა ერთ დღესაც ხვდება, რომ თამაშს უკვე ვეღარ მართავს. თამაში მართავს მას. კაზინო, ონლაინ-ფსონები, ფინანსური პირამიდები — ისინი სხვადასხვანაირად გამოყურებიან, მაგრამ პირდებიან ერთს — იოლ ფულს. მხოლოდ არასდროს ამბობენ რეალურ ფასს. ფასი კი ყოველთვის ერთია: დრო, ნდობა, ოჯახი, ჯანმრთელობა… ხანდახან — თვით სიცოცხლეც.
იოლი ფული არ არსებობს. არსებობს მხოლოდ მძიმე ფასი მისადმი რწმენისთვის.
ავტორი: სიუზანა ნორვარდიანი, ჟურნალისტი-ფსიქოლოგი
