27 სექტემბერს, მთიანი ყარაბაღის მეორე ომის დაწყებიდან ექვსი წლის შემდეგ, სომხეთმა, როგორც სახელმწიფომ, უცნაური ნაბიჯი გადადგა: მან ეს დღე პრაქტიკულად არ აღნიშნა. არ ყოფილა არანაირი სულთა თანაკვეთა და ხსოვნა არც დაღუპული ჯარისკაცების, არც მშვიდობიანი მოსახლეობისა და არც მათ შესახებ, ვინც ომიდან დაბრუნდა; პრემიერ-მინისტრ ნიკოლ ფაშინიანს წლისთავთან დაკავშირებით საჯაროდ არაფერი უთქვამს, ხოლო საზოგადოებრივმა მაუწყებელმა პოპ-კონცერტი გადასცა.
მანამდე, 19 სექტემბერს, მთიან ყარაბაღში იმ ერთდღიანი ომის მესამე წლისთავზე, რამაც მთელი მოსახლეობის აყრა და ლტოლვილად ქცევა გამოიწვია, ასეთივე სიჩუმე სუფევდა. ფაშინიანს, მმართველი პარტიის, „სამოქალაქო ხელშეკრულების“ წარმომადგენლებსა და საზოგადოებრივ ტელევიზიას კვლავ არაფერი უთქვამთ — ამის სანაცვლოდ, ისევე როგორც ადრე, მთელი ყურადღება სიუნიქის მარზში, კაპანში გამართულ დიდ კონცერტზე იყო გამახვილებული.
მოგვიანებით საზოგადოებრივმა ტელერადიოკომპანიამ სოციალური ქსელების ოფიციალურ გვერდებზე განცხადება გამოაქვეყნა, სადაც 27 სექტემბერს კონცერტის ტრანსლირების გამო ბოდიში მოიხადა და ეს შეცდომად შეაფასა. მომღერალმაც, ვისი კონცერტიც გადაიცემოდა, გამოაქვეყნა პოსტი, სადაც ტელეკომპანია ჩვენების გამო დაგმო და განმარტა, რომ კონცერტი ტელერადიოკომპანიის საკუთრებაა და მან არ იცოდა, რომ მას იმ დღეს გადასცემდნენ.
ამ განმარტებებისა და ბოდიშების, ასევე რამდენიმედღიანი ძალიან მწვავე კრიტიკის მიუხედავად (მათ შორის სამოქალაქო საზოგადოების იმ წევრების მხრიდან, რომლებიც ჩვეულებრივ მხარს უჭერენ მთავრობას), ფაშინიანის პასუხი, რომელიც რამდენიმე დღის შემდეგ გაჟღერდა, ბოდიშს არ ჰგავდა.
„განა იმ დღეებში, როდესაც კონცერტებს გადავცემდით, ათობით მსხვერპლი არ გვიყვებოდა? დღესაც [1 ოქტომბერს] უკვე ბევრი მსხვერპლი გვყავს. როგორ გამკლავება გვეკუთვნის ამასთან? შემდეგი 9 ნოემბერი იქნება. მინდა გავგო, მაგალითად, იქნება თუ არა მისაღები 27 სექტემბერს კონცერტის გადაცემა რვა ან ათი წლის შემდეგ, თუ არა?“ — უპასუხა მან ჟურნალისტის შეკითხვას.
როდესაც მას 27 სექტემბრის დუმილის შესახებ ჰკითხეს, მან უპასუხა: „მე 44-დღიან ომზე ახალი არაფერი მაქვს სათქმელი. როდესაც სათქმელი ახალი რამე მექნება, ამას ვიტყვი“.
მან დასძინა, რომ ნებისმიერი გზავნილი მოითხოვდა მიმდინარე პოლიტიკური კონტექსტიდან და შეთანხმებებიდან გამომდინარე ტერმინოლოგიის გამოყენებას და რომ გარკვეული ტერმინების (მათ შორის „არწახი“, „აგრესია“ ან „გენოციდი“) არსებობა თუ არარსებობა შესაძლოა სპეკულაციების საგანი გამხდარიყო.
ამასობაში, ორივე ამ დღეს ერაბლურის სამხედრო პანთეონში ხალხის უწყვეტი ნაკადი შეინიშნებოდა.
როდესაც მოვისმინე, როგორ თქვა ფაშინიანმა, რომ მას ომზე მეტი სათქმელი არაფერი აქვს, უნებლიეთ დავფიქრდი: აქვთ კი იმ ოჯახებს, რომლებიც ყოველი წლის 27 სექტემბერს თავიანთ დაღუპულ შვილებს ინახულებენ, რაიმე ახალი სათქმელი? თუ ისინი უბრალოდ იხსენებენ, გლოვობენ და პატივს მიაგებენ მათ ხსოვნას?
როგორც ადამიანი, რომელიც თავიდანვე ამ ომის წინააღმდეგი იყო და არ იზიარებდა მასთან დაკავშირებულ ვერსიებს, დღემდე მახსოვს და ვგლოვობ ყველას, ვინც მასში დავკარგეთ.
ვგლოვობ მათ, ვინც ამ ყველაფერში მონაწილეობდა უბრალოდ იმიტომ, რომ იმ დროს ჯარში მსახურობდა; მათ, ვინც ფაშინიანის მოწოდებებს გამოეხმაურა და იქ მოხალისედ წავიდა; მშვიდობიან მოსახლეობას, რომლებიც ომის უიარაღო მსხვერპლნი გახდნენ. და ვგლოვობ მთელ იმ ტკივილსა და ტრავმას, რაც ამან ყველა ჩვენგანს მიაყენა, მაგრამ უპირველეს ყოვლისა მათ, ვისაც ომის გადატანა ფრონტის ხაზზე მოუწია.
მე ვგლოვობ იმ წლებს, რომლებიც ამას მოჰყვა: დეპრესიას ჩვენს საზოგადოებაში, აპათიას, იდენტობის კრიზისს, მშვიდობიანი მომავლისადმი უნდობლობას, უძილო ღამეებს, კვირებსა და თვეებს. უსასრულოდ შემიძლია ჩამოვთვალო ყველაფერი, რის გამოც შეიძლება იგლოვო.
ვკამათობდი ახლო მეგობართან, რომელმაც თქვა, რომ არც წლისთავის სახელმწიფო დონეზე აღნიშვნა და არც ფაშინიანის რაიმე განცხადება ამ დღეს მას არანაირ ნუგეშს არ მოუტანდა. მან თქვა, რომ მისთვის სულ ერთი იქნება, იტყვიან ისინი რამეს თუ არა.
მეც ვფიქრობდი, რომ ეს არც მე მანუგეშებდა. და მით უმეტეს, ვერ უშველიდა იმ მშობლებს, რომელთა შვილებიც ომში დაიღუპნენ. თუმცა ყოველგვარი გამოსვლების არარსებობა, ყოველგვარი თანაგრძნობის არარსებობა, მეხსიერების არარსებობა ბევრად უფრო ხმამაღლა ლაპარაკობს, ვიდრე ნებისმიერი სანუგეშო სიტყვა.
ჩვენ ვსაუბრობდით მეხსიერების პოლიტიკაზე და იმაზე, რომ სახელმწიფომ არ უნდა გადაწყვიტოს, გვახსოვს თუ არა, რომელ დღეს გავხსენებთ ან როგორ ვიგლოვებთ. თუმცა, ჩემი აზრით, ეს ყურისმომჭრელი სიჩუმე თავად იყო მეხსიერების სახელმწიფო პოლიტიკის საუკეთესო მაგალითი.
თუმცა არსებობს მეორე მაგალითიც: მთავრობამ თვითნებურად აირჩია მისთვის მოსახერხებელი გლოვის დღე, რომელიც ომთან არანაირად არ არის დაკავშირებული. წლის დასაწყისში 27 იანვარი ოფიციალურად გამოცხადდა სამშობლოს დასაცავად დაღუპულთა ხსოვნის დღედ და აღინიშნებოდა არმიის დღის წინა დღეს, 28 იანვარს.
ჩვენთვის — და ვეჭვობ, ასეა მთელ მსოფლიოში — გლოვა, ხსოვნა და გზები, რომლებითაც პატივს მივაგებთ მეხსიერებას, სახელმწიფოს მიერ იმ დონემდეა პოლიტიზებული, რომ ვერ ვაცნობიერებთ: სანამ გაჩნდება ნარატივები „გამარჯვებულებსა“ თუ „დამარცხებულებზე“, სანამ გაჩნდება „არწახი“ თუ „ყარაბაღი“, „შუში“ თუ „შუშა“, „3000 დაღუპული“ თუ „4000 დაღუპული“, ბრძოლაში დაღუპული თითოეული ჯარისკაცის უკან დგას ოჯახი. ომიდან დაბრუნებული თითოეული ჯარისკაცის უკან დგას ტრავმა. იმ დროის, ამ წლის, გასული წლის თუ 2020 წლის პოლიტიკური დღის წესრიგისგან დამოუკიდებლად. იმისგან დამოუკიდებლად, რომელმა მხარემ „გაიმარჯვა“ თუ „წააგო“.
მიმაჩნია, რომ ადამიანი, რომელმაც შვილი 30 სექტემბერს, 3 ოქტომბერს თუ 8 ნოემბერს დაკარგა, 27 სექტემბერს აღიქვამს არა როგორც „ჩაფლავებული სახელმწიფო პოლიტიკის წლისთავს“, არამედ როგორც დღეს, როდესაც მისი შვილი სახლში არ დაბრუნდა.
სახელმწიფოს შეუძლია შეცვალოს ომის საკუთარი ინტერპრეტაცია, მას შეუძლია კალენდარი შემოდგომიდან ზამთარში გადაიყვანოს. მაგრამ ოჯახი ვერ შეცვლის იმ ფაქტს, რომ სადილის მაგიდასთან ვინმე აკლიათ და რომ ყოველ წელს, როდესაც სექტემბერი დგება, ეს მათ ტკივილს ახსენებს.
ჩვენ ერთმანეთში ავურიეთ დაღუპულთა ხსოვნა და ომის პოლიტიკური რიტორიკის მხარდაჭერა. სახელმწიფოს, რომელმაც ომში გაიმარჯვა, შეუძლია თავისი დაღუპულები გამარჯვების სიმბოლოებად აქციოს. დამარცხებული სახელმწიფო კი შესაძლოა წამოეგოს ცდუნებას, თავისი დაღუპულები პოლიტიკურად უხერხულად აქციოს.
შესაძლოა, სწორედ ამიტომ ჩვენს პოლიტიკურ ლიდერებს, რომლებმაც ეს ხალხი ომში გაგზავნეს, არ გააჩნიათ სიტყვათა მარაგ იმისათვის, რომ პატივი მიაგონ, იგლოვონ, თანაგრძნობა გამოუხატონ დაღუპულთა ოჯახებს, ომის ვეტერანებს ან მთელ საზოგადოებას, რომელმაც ეს იწვნია.
მაგრამ განა მთავრობას არ ეკისრება მორალური პასუხისმგებლობა იმ ხალხის წინაშე, რომელიც მან ომში მობილიზებით გაუშვა? მთავრდება ეს პასუხისმგებლობა ომის დასრულებასთან ერთად? მთავრდება ის მაშინ, როდესაც ომის გარშემო არსებული პოლიტიკური რიტორიკა უხერხული ხდება? შესაძლოა, დაღუპულთა ხსოვნის პატივისცემა უხერხული გახდა სწორედ იმიტომ, რომ ის ასევე გულისხმობს იმ გადაწყვეტილებებთან პირისპირ შეჯახებას, რომლებმაც ისინი აქამდე მიიყვანა. და თუ ეს არის ამ უხერხულობის მიზეზი, ნიშნავს თუ არა ეს იმას, რომ მთავრობას შეუძლია გამოიყენოს ნებისმიერი შესაძლო საშუალება, რათა ხალხის ტკივილისა და ტანჯვისგან ყურადღება გადაიტანოს?
ხალხი ომს ისე არ აღიქვამს, როგორც სახელმწიფო. ისინი მას აღიქვამენ როგორც სხეულს, სახლს, დაკარგულ შვილს, დაღუპულ მეგობარს, სიცოცხლეს, რომელიც აღარ დაბრუნდება.
ისევე, როგორც ადამიანებისთვის აუცილებელია სიხარულის გაზიარება, ზეიმი და ცხოვრება, ასევე ბუნებრივია ერთმანეთისთვის ტკივილის გაზიარება და გლოვა. მიმაჩნია, რომ ეს ბუნებრივი პროცესია, მაშინ როდესაც დათრგუნული და იგნორირებული ტკივილი მხოლოდ აგრესიას შობს. ტკივილი, რომელსაც იგნორირებას უკეთებენ, ტკივილი, რომლის გლოვის საშუალებასაც ადამიანებს არ აძლევენ, საბოლოო ჯამში ვერ განიკურნება.
როგორც ლუსინე ჰოვანისიანი წერდა რომანში „შემოდგომის ოცდამეოთხე დღე“: „ომი დაივიწყეს. თუ ომის თავზე ბეტონის სარკოფაგს მოათავსებ, ის შეწყვეტს ტოქსიკური გამოსხივების გაფრქვევას, თუ არავინ დაღუპულა“.
ავტორი: არპი ბექარიანი
