ბოლო წლებში რუსეთის, მისი საშინაო თუ საგარეო პოლიტიკის გარშემო აქტიური დისკუსიები მიმდინარეობს საზოგადოებრივი განწყობების შესაძლო ცვლილებებზე, ხელისუფლების მხარდაჭერის დონესა და ქვეყნის საერთაშორისო გავლენაზე. განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს რუსეთის როლი სამხრეთ კავკასიაში, სადაც უკრაინის ომის, მოკავშირეებთან ურთიერთობების ტრანსფორმაციისა და რეგიონში მიმდინარე ახალი პოლიტიკური პროცესების ფონზე, ძალთა ბალანსი და სახელმწიფოების მიდგომები შესამჩნევად იცვლება.
სულ უფრო ხშირად ისმის კითხვა: ნამდვილად იცვლება თუ არა რუსული პოლიტიკის ხასიათი და მისი აღქმა საზოგადოების შიგნით თუ მის ფარგლებს გარეთ და როგორ აისახება ეს სამხრეთ კავკასიაზე? ამ და სხვა დაკავშირებულ თემებზე Jnews პოლიტოლოგს, შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს ყოფილ სახელმწიფო მინისტრს, პაატა ზაქარეიშვილს ესაუბრა.
— შეესაბამება თუ არა სიმართლეს მოსაზრება, რომ ბოლო წლებში, განსაკუთრებით ომისა და სხვა პოლიტიკური მოვლენების ფონზე, პუტინის საზოგადოებრივი ავტორიტეტი თანდათან იკლებს?
— ეს აშკარად ჩანს. მე ვეთანხმები თქვენს დაკვირვებას, რადგან რუსეთში საკმაოდ მკაცრად ადევნებენ თვალს პუტინის რეიტინგს. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ ასეთ პირობებშიც კი ჩანს მისი რეიტინგის ვარდნა. რუსეთში რომ ტარდებოდეს პატიოსანი, სამართლიანი და ნამდვილი სოციოლოგიური კვლევები — დარწმუნებული ვარ, სურათი კიდევ უფრო მძიმე იქნებოდა. თვით პროკრემლისტური სოციოლოგიური სამსახურებიც კი (სხვა იქ აღარც დარჩენილა) აჩვენებენ პუტინის რეიტინგის გარკვეულ კლებას, პირველ რიგში, უკრაინის ომის გამო. ამიტომ, ვეთანხმები მოსაზრებებს და ზოგადად აღიარებულ ტრენდს, რომ მისი პოპულარობა და მისდამი პატივისცემა იკლებს; აშკარაა, რომ რუსეთის მოქალაქეები ყველაფერს სულ უფრო სკეპტიკურად უყურებენ.
— რომელი ფაქტორები ახდენს ყველაზე დიდ გავლენას ვლადიმერ პუტინის რეიტინგზე რუსეთის შიგნით და მის პოზიციებზე მსოფლიო პოლიტიკაში?
— სავარაუდოდ, მთავარი მიზეზი ომის უშედეგობაა. რუსების უმეტესობა, მათ შორის ისინიც კი, ვინც მხარს უჭერს ომს და მიიჩნევს, რომ ის უკრაინის მიმართ გარდაუვალი იყო, გულში ასე არ ფიქრობს. მილიტარისტული და იმპერიალისტური შეხედულებების მქონე მოქალაქეებიც კი, რომლებსაც რუსეთის წარმატება და კეთილდღეობა სურთ, თვლიან, რომ ქვეყნის დასუსტების საკვანძო ფაქტორი სწორედ ომის არასწორი მართვაა. ამასთან, საუბარია არა იმაზე, რომ ომი თავისთავად ცუდია, არამედ იმაზე, რომ მას არაეფექტურად აწარმოებენ. ბევრი მიიჩნევს, რომ ომი უფრო აგრესიული უნდა იყოს, უფრო ფართო მობილიზაციით.
ნებისმიერ შემთხვევაში, რუსების უმრავლესობა დარწმუნებულია, რომ რუსეთი ამ ომში ვერ იგებს და მისი შეწყვეტის სხვა გზები უნდა მოიძებნოს. ომი არის მთავარი ფაქტორი, რომელიც გავლენას ახდენს სოციალურ და ეკონომიკურ მდგომარეობაზე, იზოლაციაზე, სანქციებზე, მოქალაქეების შემოსავალსა და კეთილდღეობაზე, ასევე ზღუდავს საზღვარგარეთ გამგზავრების შესაძლებლობას.
საბოლოო ჯამში, ბევრს ყველაფერი მარტივ დასკვნამდე დაჰყავს: ომი რომ არ ყოფილიყო, ან ის უფრო ეფექტურად რომ წარმოებულიყო, რუსეთში ცხოვრება უკეთესი იქნებოდა.
— ადრე, როდესაც ლიდერები თანამდებობიდან მიდიოდნენ, მემკვიდრეებს წინასწარ ამზადებდნენ. შეიმჩნევიან თუ არა ახლა პუტინის პოტენციური მემკვიდრეები? ვისზე საუბრობენ ყველაზე ხშირად და ვინ განიხილება მის შემცვლელ შესაძლო კანდიდატად?
— ჩემი აზრით, ჯერჯერობით ამაზე აშკარად საუბარი არ მიდის. ყოველ შემთხვევაში, ეს არ არის თვალსაჩინო. შესაძლოა, რუსეთის საქმეებში ყველაზე უკეთ სწორედ ისეთი ოპერატიული პირები ერკვეოდნენ, როგორიც პრემიერ-მინისტრია, რომელსაც კრიტიკულ მომენტში შეეძლო დროებით შეეცვალა არა მხოლოდ პუტინი, არამედ გამხდარიყო დროებითი ლიდერი სხვა პირის არჩევამდე. ნებისმიერ შემთხვევაში, რაღაც კანდიდატი უნდა არსებობდეს და, სავარაუდოდ, ეს იქნება ადამიანი სპეცსამსახურებიდან, როგორც თავად პუტინი. ახლა რუსეთს სპეცსამსახურები მართავენ — არც პარტიებს, არც პარლამენტს, არც პრეზიდენტისა თუ პრემიერ-მინისტრის ინსტიტუტებს რეალური ძალაუფლება არ გააჩნიათ. და მათ შორისაც კი, პუტინი მხოლოდ ერთ-ერთია მრავალთაგან. თუ ის ვინმეს წინაშე აგებს პასუხს რუსეთის მდგომარეობაზე, სავარაუდოდ, მხოლოდ სპეცსამსახურების ხელმძღვანელთა ძალიან ვიწრო წრეში.
ამ ფონზე, სწორედ სპეცსამსახურები წამოაყენებენ, ალბათ, შემდეგ კანდიდატს, შესაძლოა პუტინის სიცოცხლეშივე, მასთან შეთანხმებით. კონკრეტულად ვის — უცნობია, შესაძლოა მათ უკვე შერჩეულიც ჰყავთ კანდიდატურა. თუმცა, სავარაუდოდ, სპეცსამსახურების მოწონებისა და „ფილტრის“ გარეშე რუსეთში პუტინის შეცვლას ვერავინ შეძლებს.
მეეჭვება, რუსეთში მოხდეს, მაგალითად, სახელმწიფო გადატრიალება, როგორც ეს ხრუშჩოვის ან გორბაჩოვის დროს იყო. გორბაჩოვის დროს ქვეყანა დაიშალა, მაგრამ ეს მოხდა შიგნიდან, „გეკაჩეპეს“ (ГКЧП) მონაწილეობითა და გადატრიალების მცდელობებით.
— ბოლო რამდენიმე თვის განმავლობაში რუსეთის საგარეო პოლიტიკაში ვითარება შესამჩნევად შეიცვალა: პუტინის ბევრი მოკავშირე თანდათან მიდის — დაწყებული ვენესუელით, შემდეგ ხამენეი, ახლა კი, მაგალითად, ორბანიც ჩამოშორდა ხელისუფლებას. როგორ აფასებთ ამ ცვლილებების მიზეზებს და რა გავლენა შეიძლება იქონიოს ამან რუსეთის საგარეო პოლიტიკურ პოზიციაზე?
— აქ შეიძლება დავამატოთ ასადიც — სირიის „ამასწინათ გარდაცვლილი“ ლიდერი, რომელიც მოსკოვში იმყოფებოდა. რა თქმა უნდა, რუსეთს არ შეუძლია ამ ქვეყნებს რეალურად დაეხმაროს. ის თავის ფსევდომოკავშირეებს მხოლოდ საიმედოობის განცდას უქმნის, თუმცა მათ მხარდაჭერის სხვა გზები არ გააჩნიათ. ვინ დაუჭერს მხარს ირანს, თუ არა რუსეთი? არავინ: არც თურქეთი, არც ჩინეთი და არც სხვა ქვეყნები არ დაეხმარებიან ირანს ისე, როგორც ამას რუსეთი აკეთებს — ბუნებრივია, საკუთარი ინტერესებიდან გამომდინარე. ამ ქვეყნებს მხარდაჭერის სხვა ვარიანტები არ აქვთ.
შეიძლება მოვიყვანოთ ანალოგია: როდესაც წყალწაღებული ხავსს ეჭიდება, რადგან სხვაზე ჩაჭიდება შეუძლებელია. ამ ქვეყნების მდგომარეობა მსგავსია: ისინი გარიყულები არიან, ავტორიტარულები, რუსეთის გარდა მათთან არავინ მეგობრობს. ამასთან, რუსეთი არასაიმედოა — ის ჰგავს ჭაობს: ფეხს დააბიჯებ და ჩაიძირები. მათ ესმით, რომ რუსეთი არ არის საუკეთესო მეგობარი, მაგრამ ის ერთადერთი მეგობარია და თუ ვინმეზე შეიძლება დაყრდნობა — მხოლოდ მასზე. ჩინეთსა და სხვა დიდ ავტორიტარულ სახელმწიფოებს მსოფლიოში საკუთარი რეპუტაცია აქვთ; თურქეთს, მაგალითად, მსოფლიო თანამეგობრობა ანგარიშს უწევს. რუსეთს კი არავინ თვლის.
უკრაინის წინააღმდეგ აგრესიის გამო რუსეთმა დემოკრატიული ქვეყნების ნდობა სრულად დაკარგა. რუსეთი მსოფლიოს ემუქრება, თუმცა ბირთვული იარაღის გარდა დასამუქრებელი არაფერი აქვს. მას არ გააჩნია შესაძლებლობა, შესთავაზოს რაიმე ტექნოლოგიურ სფეროში: არც ინტერნეტი, არც თანამედროვე გაჯეტები და არც კოსმოსური ტექნოლოგიები. რუსეთის ძველი უპირატესობები კოსმოსშიც კი თანდათან იკარგება. ამ ფონზე, ყველა მოკავშირე რუსეთს გაურბის.
შემდეგი რიგში შეიძლება კუბა იყოს. ვნახოთ, როგორ გადაწყდება ვითარება ირანში. ნოემბერში, აშშ-ის კონგრესის არჩევნების წინ, ტრამპს შესაძლოა დასჭირდეს „ალუბალი ტორტზე“. თუ ირანთან დაკავშირებით ყველაფერმა წარმატებით ჩაიარა, ახლა კუბას შევხედოთ. სავარაუდოდ, ვარაუდობენ, რომ იქ ხელისუფლება სისხლისღვრის გარეშე შეიცვლება, რუსეთი კი ამაში ვერაფერს შეცვლის.
პოსტსაბჭოთა სივრცეში მისი რეპუტაცია კიდევ უფრო შეირყა. ეს ჩანს მოლდოვის, სომხეთისა და აზერბაიჯანის მაგალითზე. აზერბაიჯანი, მაგალითად, ძალიან მკაცრად უყენებს საკითხებს რუსეთს: ცოტა ხნის წინ მიაღწია იმას, რომ რუსეთმა აღიარა თვითმფრინავის ჩამოგდება და კომპენსაციის გადახდა მზადდება. ყაზახეთიც მკაცრად იქცევა რუსეთის მიმართ. ყოველივე ეს აჩვენებს, რომ რუსეთი უკვე განიხილება როგორც „წაგებული კარტი“.
— თუმცა, რუსეთმა უკვე მოასწრო მუქარის გაჟღერება როგორც საქართველოს, ისე სომხეთის მისამართით. რას უნდა ელოდოს ეს ორი ქვეყანა, თუ გავითვალისწინებთ მარია ზახაროვას ბოლოდროინდელ განცხადებებს საქართველოს მისამართით და ვლადიმერ პუტინის ადრინდელ გამონათქვამებს სომხეთთან დაკავშირებით?
— ყოველ შემთხვევაში, ეს ყველაფერი ეკონომიკური ხასიათის მუქარაა. სომხეთის წინაშე პუტინს არ ჰქონდა არანაირი არგუმენტი, გარდა ეკონომიკურისა: მოლოდინები, რომ თუ თქვენ ევროკავშირში წახვალთ, დაკარგავთ იმ უპირატესობებს, რაც გაქვთ ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირში (ЕАЭС) და ა.შ. მე, სიმართლე გითხრათ, ძალიან მომეწონა, როგორ ეჭირა თავი ფაშინიანს მოსკოვში. ეს აშკარად წინასაარჩევნო მომენტი იყო. ფაშინიანი მაშინ პუტინს კი არ ელაპარაკებოდა, არამედ თავის ამომრჩეველს სომხეთში, რათა მათ დაენახათ, როგორ უძლებს სომხეთი რუსეთის მხრიდან დარტყმას.
იგივე გაიმეორა ამ დღეებში მარია ზახაროვამ საქართველოსთან მიმართებაში. აშკარად ჩანს, რომ რიტორიკის დონეზე მათ საქართველოსა და სომხეთის წინააღმდეგ არგუმენტები არ გააჩნიათ.
— როგორ შეიძლება ამან იმოქმედოს რეგიონში არსებულ ვითარებაზე?
— დარწმუნებული ვარ, რომ სომხეთმა უნდა გააგრძელოს მკაფიო სამშვიდობო პროცესი აზერბაიჯანთან. ეს არ არის ადვილი, ჩვენ ყველანი ვხედავთ ამას: ძალიან რთული და დრამატულია, განსაკუთრებით სომხეთის მოქალაქეებისთვის. ეს კრიტიკული მომენტია სომხეთისთვის — მან უნდა გადალახოს ეს ეტაპი, გამონახოს საერთო ენა აზერბაიჯანთან და თურქეთთან და ასევე აჩვენოს ევროკავშირს თავისი სწრაფვა დასავლეთისკენ.
ვფიქრობ, რომ დასავლური ვექტორის ეს არჩევანი და თურქეთთან და აზერბაიჯანთან ურთიერთობების ნორმალიზება უზრუნველყოფს -და მე ამაში თითქმის დარწმუნებული ვარ, თუმცა აქ შეიძლება განსხვავებული აზრებიც არსებობდეს — რუსეთისგან მეტ-ნაკლებად მდგრად უსაფრთხოების გარანტიებს. სამწუხაროდ, საქართველო ასე პრინციპულად არ იქცევა. რისი იმედი უნდა ჰქონდეს საქართველოს – ძნელი სათქმელია, რადგან რუსეთი არასოდეს ხდება ნამდვილი მოკავშირე: რაც მეტს უთმობ, მით მეტს ითხოვს. ეს ოდესღაც სომხეთმა გააცნობიერა და ძალიან მძიმედ, დრამატულად იგრძნო საკუთარ თავზე, როგორ არ ასრულებს რუსეთი კრიტიკულ მომენტში თავის ვალდებულებებს, რის შემდეგაც გადაწყვიტა სხვა გზით წასულიყო. მე ვფიქრობ, ეს გზა სწორია და საქართველომაც უნდა გაიმეოროს სომხეთის გზა.
სამწუხაროდ, აზერბაიჯანი არ მიისწრაფვის არც ევროკავშირისკენ და არც ნატოსკენ, სომხეთს კი ჯერ მკაფიოდ არ განუცხადებია პოზიცია ნატოსთან დაკავშირებით. თუმცა, ევროკავშირი აშკარად არის ორიენტირი სომხეთისთვის. ვფიქრობ, საქართველომ და სომხეთმა ერთად, როგორც ორმა ქვეყანამ, შეუძლიათ მხარი დაუჭირონ ერთმანეთს ევროპისკენ მოძრაობაში. სომხეთის გარეშე საქართველოს გაუჭირდება ევროკავშირისკენ სვლა და პირიქით, საქართველოს გარეშე სომხეთისთვისაც უფრო რთული იქნება (თუმცა არა კრიტიკულად) ამ მიმართულებით მოძრაობა.
ჩვენი მოძრაობა ევროპისკენ აუცილებლად შედგება, რაც არ უნდა შემოგვიყვანონ ხელი რუსეთიდან. რუსეთს, ვიმეორებ, არ გააჩნია არანაირი „კოზირი“, როგორც ტრამპს უყვარს თქმა, რათა დაარწმუნოს საქართველო და სომხეთი დარჩნენ მის ორბიტაზე. რუსეთს არ გააჩნია ეკონომიკური მიმზიდველობა -არანაირი.
— მალე სომხეთში არჩევნები გაიმართება და ბევრი – როგორც რუსეთში, ისე თავად სომხეთში – აცნობიერებს, რომ იქ შესაძლოა „ივანიშვილის ფაქტორმაც“ იმუშაოს. ანუ, სომხეთის არჩევნებში შესაძლოა გაიმარჯვოს რუსეთთან დაკავშირებულმა ოლიგარქმა.
— იმედი მაქვს, რომ ეს არ იმუშავებს, რადგან სომხეთს უკვე აქვს „ივანიშვილის გამოცდილება“. ვფიქრობ, სომხეთმა არ უნდა დაუშვას იგივე შეცდომა და არ უნდა მოექცეს მდიდარი ადამიანის გავლენის ქვეშ, რომელიც შესაძლოა „ოქროს კოშკებს“ ჰპირდებოდეს. საქართველოშიც ხალხს ოდესღაც ივანიშვილის იმედი ჰქონდა, საბოლოოდ კი მისი რეჟიმის შენახვის ყველა ხარჯს ახლა სახელმწიფო ბიუჯეტი ეწევა.
ავიღოთ, მაგალითად, გუშინდელი გადაწყვეტილება აბასთუმანში მისი აგარაკის თავზე ცის ჩაკეტვის შესახებ – ეს უბრალოდ ამორალურია. როდესაც სახელმწიფო სამსახურები იძულებულნი არიან ცა ჩაკეტონ, ეს აბსურდულად გამოიყურება და რთულად ასახსნელია. მოლდოვამ ეს უკვე გაიარა – იქ იყო პლახოტნიუკი. ვფიქრობ, მოლდოველებსა და სომხებს პოლიტიკური გამოცდილება ეყოფათ, განსხვავებით იმისგან, რაც ოდესღაც საქართველოში მოხდა.
ვფიქრობ, ამ მიმართულებით სერიოზული გართულებები არ იქნება. თუ გასული წელი მოლდოვის წელი იყო — და მან ეს წელი ღირსეულად გაიარა, როდესაც არჩევნებში პროევროპულმა და დემოკრატიულმა ძალებმა გაიმარჯვეს — მაშინ ეს წელი იქნება არა უნგრეთის წელი, როგორც ბევრი მიიჩნევს, არამედ სომხეთის წელი, ყოველ შემთხვევაში საქართველოსთვის და მთელი პოსტსაბჭოთა სივრცისთვის. უნგრეთი კი დღეს, უფრო სწორად, წარმატებული მაგალითია სომხეთისთვის, რადგან აჩვენებს, რომ ხალხს შეუძლია მიაღწიოს იმას, რაც სურს.
ეს უფრო მეტია, ვიდრე უბრალოდ არჩევნები სომხეთში. ვფიქრობ, ჩვენ ყველამ, თუნდაც არა პირდაპირი მნიშვნელობით, უნდა „ვილოცოთ“, მაგრამ აუცილებლად მხარი დავუჭიროთ სომხეთს. მიუხედავად იმისა, რომ როგორც ექსპერტმა ნეიტრალიტეტი უნდა შევინარჩუნო, როგორც საქართველოს მოქალაქე, ჩემს ქვეყანაზე ვნერვიულობ. მეჩვენება, რომ სომხეთში დემოკრატიული ძალების გამარჯვება აუცილებლად მოახდენს გავლენას საქართველოზე და პირიქით. ამიტომ, შემიძლია ვთქვა, რომ თითქმის გულწრფელად ვუსურვებ სომხეთს დემოკრატიული ძალების გამარჯვებას.
