უცხო თვალისგან მოშორებით, ძნელად მისადგომ სიმაღლეზე, უსასრულო ცის ქვეშ აღმართულა თმოგვის ციხე – უძველესი გუშაგი, რომელიც ზემოდან უყურებს დანარჩენ სამყაროს. მისი კედლები, რომლებიც ციცაბო კლდეებს შერწყმია, თითქოს ბუნების გაგრძელებაა და სამხრეთ საქართველოს მკაცრი ლანდშაფტის განუყოფელ ნაწილად ქცეულა. მტერმა ვერასოდეს შეძლო ამ სიმაგრის ბოლომდე დამორჩილება, თუმცა დრომ, ყველაზე დაუნდობელმა დამპყრობელმა, ციხის ოდესღაც ცოცხალი ორგანიზმი დიდებულ ქვის ქანდაკებად აქცია. ოდესღაც აქ სიცოცხლე დუღდა: ისმოდა მეომრების ხმები, ჭრიალებდა ჭიშკარი, ქარზე კი დროშები ფრიალებდა. დღეს ნანგრევები მხოლოდ წარსულის ექოსა და ძველი დიდების ხსოვნას ინახავს.
ხშირად არა მხოლოდ უცხოელებს, არამედ ადგილობრივებსაც კი თმოგვი ხერთვისის ციხეში ერევათ, რომელიც ასევე ამ მიმართულებით მდებარეობს და ახალქალაქიდან ახალციხისკენ მიმავალი ტრასის პირას ჩანს. თმოგვამდე მისასვლელად კი გაცილებით მეტი ძალისხმევა და მოთმინებაა საჭირო.
ციხის ძირში შეხვდებით იშვიათ ტურისტებს, რომლებიც დასასვენებლად ჩერდებიან, ტკბებიან ბუნების სილამაზით და გაოცებულნი არიან იმ ადამიანის ხელით, რომელმაც ამ სიმაღლეზე, ლოდებსა და ქარებს შორის, ციხესიმაგრე ააგო. გარდა ამ მიმართულებით დაინტერესებული იშვიათი ევროპელებისა, ციხე ასევე პოპულარულია სომეხ ტურისტებში, რომლებიც ბავშვობიდან სწავლობენ დიდი სომეხი მწერლის, ჰოვანეს თუმანიანის პოემას – „თმკაბერდის აღება“.
თმოგვის ციხეზე ასვლა დიდ სიმამაცეს მოითხოვს, ფეხქვეშ გადაშლილი უფსკრული კი გულს გამალებით აცემინებს. როცა სიმამაცეს მოიკრებ და ციხესიმაგრეში ახვალ, თავს ისტორიის ნაწილად გრძნობ, ხოლო ფანტაზია და გონებაში ამოტივტივებული პოემის სტრიქონები იმ დროში გადაგიყვანს, როდესაც სომხები და ქართველები ერთად იბრძოდნენ დამპყრობლების წინააღმდეგ.
„მეგობრებო! ჩვენ ყველანი წუთისოფლის სტუმრები ვართ.
დაბადების დღიდანვე
ამაოების გზას მივყვებით
და ბნელეთის სამეფო გველოდება.
გავა სიყვარული, მოკვდება სილამაზე,
ყველაფერს თავისი რიგი მოუწევს.
მოკვდავი სიკვდილისთვის დაიბადა,
მაგრამ საქმე — არ კვდება!
საუკუნიდან საუკუნეში გადაეცემა ხმა
კეთილი საქმეების შესახებ.
უკვდავია მამაცი ადამიანი,
ვის გმირულ საქმეებსაც ქება დიდება აქვს…“ — ნათქვამია ჰოვანეს თუმანიანის 1902 წლის უკვდავ პოემაში, რომელიც ასხამს ხოტბას ვაჟკაცობას და გმობს ღალატსა და ვერაგობას.
თმოგვი ჯავახეთის კიდევ ერთი საგანძურია, რომელიც ტურისტებისთვის, ტურისტული კომპანიებისთვის ჯერ კიდევ ბოლომდე აღმოუჩენელია და სახელმწიფოსთვისაც პრიორიტეტს არ წარმოადგენს. როგორც ჩანს, ჯავახეთი სხვადასხვა საუკუნის ციხესიმაგრეებითაა მდიდარი, თუმცა მაინც რჩება ადგილები, სადაც სახელმწიფოს ინტერესი ჯერჯერობით არ მიწვდენილა.
„სომხეთიდან ჩამოსული ტურისტული კომპანიები თმოგვს ტურებში რთავენ. ამის მიზეზი თუმანიანის პოემაა. მთავარი მიზეზი კი, რის გამოც თმოგვს ტურებში არ ამატებენ, არის ის, რომ საკმაოდ დიდი მანძილი — დაახლოებით 500 მეტრი — ფეხით ასასვლელია. ციხემდე მისასვლელი გზა არ არსებობს. ეს ციხესიმაგრე რთულ ადგილასაა გაშენებული და თავის დროზე მისი დაპყრობა ძალიან ძნელი იყო. არ არსებობს ინფრასტრუქტურა, რათა ნებისმიერი ასაკისა და ფიზიკური მომზადების ტურისტმა ასვლა შეძლოს. მეორე პრობლემა ისაა, რომ ამ ციხის შესახებ ადგილობრივმა გიდებმა ცოტა რამ იციან, პლუს მასთან დაკავშირებულია სევდიანი ლეგენდა ქალის ღალატსა და ვერაგობაზე. თუმცა, ეს ლეგენდარული ციხეა, მას წყლისკენ მიმავალი გვირაბებიც კი აქვს. ის გაცილებით მიუვალი და დაცული იყო, ვიდრე ხერთვისი“, — ამბობს კომპანია „40 წყაროს ტურის“ მფლობელი, ვაღარშაკ შაჰბეკიანი.
რით არის თმოგვი ღირებული?
თმოგვის ციხე, ანუ თმუკი, როგორც მას VII საუკუნეში უწოდებდნენ, ჯერ კიდევ მაშინ იქცევდა დამპყრობლების ყურადღებას: არაბთა ლაშქარი მის აღებას შტურმით ცდილობდა. მიუხედავად იმისა, რომ კედლებმა საუკუნეებს გაუძლო, ციხის ქვები მრავალი ბრძოლისა და მოვლენის მეხსიერებას ინახავს.
1089, 1283 და 1319 წლების მიწისძვრებმა თავისი კვალი დატოვა, თუმცა თმოგვი არ დავიწყებულა. XV საუკუნეში ის წყაროებში კვლავ ჩნდება, როგორც დიდი სომეხი მოაზროვნისა და საეკლესიო მოღვაწის, გრიგოლ ტათევაცის დაბადების ადგილი: „დაიბადა ვრაცის ქვეყანაში (ასე უწოდებენ სომხები საქართველოს — რედ.), თმოგვის ციხეში…“. ამის შემდეგ ციხე კიდევ რამდენჯერმე იხსენიება 1426, 1442 და 1448 წლების დოკუმენტებში. სომხური წყაროების გარდა, ციხესიმაგრე ფიგურირებს XV–XVI საუკუნეების ისტორიულ საბუთებში, XVI–XVIII საუკუნეების თურქულ წყაროებში და გერმანელი მოგზაურის, იოჰან გიულდენშტედტის წიგნში „მოგზაურობა საქართველოში“.
ციხესიმაგრე სამხედრო გენიოსის გონებით იყო აგებული. ყველა მოწყვლადი კლდე გამაგრებული იყო მძლავრი კედლებითა და ნახევარწრიული კოშკებით, შიგნით კი განთავსებული იყო თლილი ქვისგან ნაგები სასახლე, დამხმარე ნაგებობები და მდინარე მტკვრისკენ მიმავალი საიდუმლო გვირაბიც კი — წყლის ფარული წყარო ალყაში მოქცეული მცხოვრებლებისთვის.
სავარაუდოდ, აქ დარბაზული ტიპის ეკლესიაც იდგა. ციხის კედლებს გარეთ კიდევ ორი ეკლესია მდებარეობდა: ერთი კლდეში ნაკვეთი, მეორეში კი XIII საუკუნის მოხატულობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი.
ქალაქი მდინარე მტკვრის ორივე ნაპირზე იყო გაშლილი. აქ იყო საცხოვრებელი სახლები, სასახლეები, საწყობები და აბანო. სასახლეები ერთმანეთს მდინარეზე გადებული ხიდებით უკავშირდებოდა. ერთი ხიდი ციხეს ქალაქთან აერთებდა, მეორე კი ტვირთების გადასაზიდად გამოიყენებოდა.
1960-იან წლებამდე, ციხიდან დაახლოებით ერთი კილომეტრით ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე, მდებარეობდა დიდი შუა საუკუნეების სასაფლაო მრავალი ხაჩქარით — ჩუქურთმიანი ქვის ჯვრებით. სამწუხაროდ, დროთა განმავლობაში ის თითქმის მთლიანად გაქრა.
ეთნოგრაფი ერვანდ ლალაიანი (1864-1931) წერდა, რომ დაახლოებით წელიწადნახევარი არშინის სისქის გალავანი სამ მთის მწვერვალს ერტყმოდა გარს და თითოეულზე კოშკი იყო აღმართული. სამი შესასვლელი — სამხრეთიდან, ჩრდილოეთიდან და აღმოსავლეთიდან — ციხეს გარე სამყაროსთან აკავშირებდა. სამხრეთის ჭიშკარი მალავდა მდინარისკენ მიმავალ მიწისქვეშა გასასვლელს, რომლის მეშვეობითაც წყალი ციხეში ალყის ყველაზე მძიმე დღეებშიც კი შედიოდა.
ხელოვნური ინტელექტის დახმარებით ჩვენ შევეცადეთ აღგვედგინა კადრი, თუ როგორი შეიძლებოდა ყოფილიყო თმოგვი იმ წლებში, როდესაც იქ ხალხი ცხოვრობდა.
საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ინფორმაციით, აქ სრულფასოვანი არქეოლოგიური გათხრები არ ჩატარებულა. თუმცა, 1953 წელს ციხესიმაგრეში შემთხვევით იპოვეს XI საუკუნის ბიზანტიური სპილენძის მონეტა. 1962 წელს ნანგრევებთან ახლოს კიდევ ერთი მონეტა აღმოაჩინეს — ბიზანტიის იმპერატორ კონსტანტინე IX-ისა. ამჟამად ის საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში ინახება.
ციხის ისტორია სხვადასხვა წყაროში განსხვავებულად და ფრაგმენტულადაა აღწერილი. ის ფიგურირებს, როგორც ისტორიული მხარის, გუგარქის ნაწილი. სხვადასხვა საუკუნეში მას სხვადასხვა დამპყრობელი ეუფლებოდა. XVI საუკუნეში თმოგვი კვლავ ქალაქად ითვლებოდა. 1578 წელს, ქართული ჯარების დამარცხების შემდეგ, ის ოსმალებმა დაიკავეს. მოგვიანებით იგი ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა. 1829 წელს, რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ, თმოგვი კვლავ საქართველოს შემადგენლობაში აღმოჩნდა.
დღეს თმოგვი ჯავახეთის ერთ-ერთ ყველაზე იდუმალ და შთამბეჭდავ ციხესიმაგრედ რჩება. თმოგვი არ არის მხოლოდ ისტორიული ძეგლი. ეს არის ცოცხალი ისტორია, რომელიც კლდეებში ქარით, მტკვრის ხმაურითა და საუკუნეების ჩურჩულით სუნთქავს. სანამ ციხე დგას, ის აგრძელებს თავისი დიდებული და ამავდროულად ამაღელვებელი ამბის მოყოლას ყველასთვის, ვინც მზად არის მის მოსასმენად. თუმცა, ინფრასტრუქტურის არარსებობის გამო, ამ ისტორიულ მარგალიტამდე მიღწევას მხოლოდ ის იშვიათი გაბედულები შეძლებენ, რომლებიც მზად არიან დაძლიონ ციცაბო ფერდობები და რამდენიმე ასეული მეტრი ფეხით გაიარონ.
