გამოქვეყნდა ქართველი და იტალიელი არქეოლოგების ერთობლივი პროექტის — „სამცხე-ჯავახეთის“ ფარგლებში ჩატარებული რვა საველე ექსპედიციის წინასწარი შედეგები. პროექტი 2017 წლიდან ხორციელდება და მის ფარგლებში სამხრეთ საქართველოს მაღალმთიანეთში 168-მდე არქეოლოგიური ძეგლი გამოვლინდა. გარდა ამისა, არქეოლოგიური გათხრები ჩატარდა მეგრეკის (მერენია) ციხესიმაგრესა და ბარალეთის ნაცარგორაზე.
მასალა Cambridge University Press-ის მიერ გამოქვეყნდა.
არქეოლოგების მოსაზრებით, სამხრეთ საქართველოს მაღალმთიანეთი წარმოაჩენს დასახლების რთულ თანმიმდევრობას, გამაგრების სტრატეგიებსა და დეკორატიულ პრაქტიკებს, რაც ხაზს უსვამს რეგიონის როლს, როგორც ინტერაქტიულ კულტურულ საზღვარს მაღალმთიანეთსა და სტეპებს შორის.
სამხრეთ საქართველოს ჯავახეთის ზეგანი, რომელიც სამცხე-ჯავახეთის მხარის ნაწილია, სამხრეთ კავკასიის ერთ-ერთ ყველაზე ნაკლებად შესწავლილ რეგიონად რჩება. 2017 წლიდან „სამცხე-ჯავახეთის პროექტი“ (SJP) — ქართულ-იტალიური ერთობლივი ინიციატივა — აერთიანებს სისტემატურ კვლევებსა და მიზანმიმართულ გათხრებს ჯავახეთის პლატოს კულტურული ისტორიის რეკონსტრუქციისთვის. განსაკუთრებული აქცენტი კეთდება პროტოისტორიული დასახლებების მოდელებზე, თავდაცვით არქიტექტურასა და სიმბოლურ მატერიალურ კულტურაზე.
SJP იყენებს მრავალმასშტაბიან მიდგომას, რომელიც აერთიანებს დისტანციურ ზონდირებას, GPS-კარტოგრაფირებასა და გეოინფორმაციულ სისტემებზე (GIS) დაფუძნებულ ანალიზს დასახლებების განაწილებისა და გარემოს დინამიკის დოკუმენტირებისთვის. საველე სამუშაოები ტარდება ზედაპირული არტეფაქტებისა და არქიტექტურული თავისებურებების აღრიცხვის სტანდარტიზებული სისტემით, რასაც ემატება სტრატიგრაფიული გათხრები ცალკეულ ლოკაციებზე.
მასალის მიხედვით, პროექტის კვლევის ძირითადი მიზნები შემდეგია:
იმის შესწავლა, თუ როგორ განიცადა ევოლუცია დასახლების სტრატეგიებმა ეკოლოგიურ და სოციალურ ცვლილებებთან კავშირში;
იმის შესწავლა, თუ როგორ იკვეთებოდა სიმბოლური და საყოფაცხოვრებო სივრცეები;
იმის შესწავლა, თუ როგორ აყალიბებდა მატერიალურ კულტურას მაღალმთიანეთსა და ბარს შორის ურთიერთქმედება.
წარმოდგენილი შედეგები პირდაპირ ეხება ამ მიზნებს და აჩვენებს, თუ როგორ ასახავს დასახლებების ორგანიზება ადაპტაციურ სტრატეგიებს; როგორ შუქდება რიტუალურ-საყოფაცხოვრებო კვეთები სიმბოლური არტეფაქტებითა და ინსტალაციებით და როგორ დემონსტრირებს კვლევებისა და გათხრების მონაცემები მყარ კავშირს მაღალმთიანეთსა და ბარს შორის.
ზეგნის კვლევა: ციხესიმაგრეები, დასახლებები და სამარხები
რვაწლიანი კვლევის განმავლობაში, SJP-ის მიერ დოკუმენტირებულია 168-ზე მეტი არქეოლოგიური ობიექტი — პრეისტორიული დასახლებებიდან შუა საუკუნეების მონასტრებამდე. იდენტიფიცირებული ობიექტების უმეტესობა კლასიფიცირდება როგორც სიმაგრეები, დასახლებები ან ნეკროპოლები, სადაც მკაფიოდ არის წარმოდგენილი მაღალმთიანი თავშესაფრები და ჩაკეტილი ნაგებობები, რომლებიც ხშირად აღიწერება როგორც „ციკლოპური არქიტექტურა“.
კვლევა მიუთითებს დასახლების განმეორებად ფაზებზე და არა უწყვეტ ცხოვრებაზე. ნაცვლად იმისა, რომ ემოქმედათ მხოლოდ როგორც თავდაცვით ციტადელებს, ზოგიერთი მათგანი, როგორც ჩანს, დროებით თავშესაფარს წარმოადგენდა, რომლებსაც მესაქონლეობის მიმდევარი მობილური ჯგუფები სეზონური გადაადგილებისას ან არასტაბილურობის პერიოდში იყენებდნენ.
ბარალეთის ნაცარგორა
2023–2024 წლებში დაიწყო გათხრები ბარალეთის ნაცარგორაზე — ზეგნის ცენტრში მდებარე თვალსაჩინო ბორცვზე. გათხრებმა გამოავლინა დასახლების მრავალი ფენა, ხშირი ხანძრების კვალი, მასშტაბური თავდაცვითი კედელი და რკინის ხანის საყოფაცხოვრებო არქიტექტურის ნაშთები, მათ შორის ტიხრები და თიხის ნაგებობები. ხანძრების ეს განმეორებადი ეპიზოდები ადასტურებს ტოპონიმ „ნაცარგორას“ მნიშვნელობას. მისი დასახლების თანმიმდევრობა მოიცავს პერიოდს ადრეული ბრინჯაოს ხანიდან რკინის ხანამდე (დაახლ. ძვ. წ. 3500–500 წლები სამხრეთ კავკასიაში).
ბარალეთის აეროფოტოგადაღება გათხრების უბნებით ( @ Samtskhe-Javakheti Project)
წინასწარი კვლევების დროს აღმოჩენილ იქნა ოსტატურად გაფორმებული ბრინჯაოს მზის დისკო (სურათი 3). კონცენტრული ამობურცული ზოლებით, კუთხოვანი მოტივებითა და თანაბრად განლაგებული პერფორაციებით, დისკო წარმოადგენს მზის სიმბოლიკასთან და დაკრძალვის რიტუალებთან დაკავშირებული სიმბოლური ლითონდამუშავების რეგიონული ტრადიციის ნიმუშს. სამხრეთ საქართველოში აღმოჩენილი მსგავსი ეგზემპლარები ხშირად ქალთა სამარხებს უკავშირდება, რაც იძლევა საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ ბარალეთის ნიმუში, რომელიც ამჟამად ახალქალაქის მუზეუმში ინახება, სავარაუდოდ, ახლომდებარე სამარხიდან არის წარმომავლობით.
ბრინჯაოს მზის დისკო ბარალეთის ნაცარგორიდან (SJP025) (ფ. ლაურიტას ნახატი @ Samtskhe-Javakheti Project))
მეგრეკის ციხესიმაგრე: არქიტექტურა და თიხის იკონოგრაფია
უფრო აღმოსავლეთით, მეგრეკის ციხესიმაგრე (მასალის მთავარ ფოტოზე) წარმოადგენს კიდევ ერთ ღრმად ფენობრივ დასახლებას, რომელიც ნაწილობრივ თანამედროვე საგზაო მშენებლობის შედეგად გაშიშვლდა. 2023–2024 წლებში ჩატარებულმა გათხრებმა გამოავლინა უწყვეტი ხელახალი დასახლების კვალი, რომელიც იწყება ადრეული ბრინჯაოს ხანიდან (მტკვარ-არაქსის კულტურა; დაახლ. ძვ. წ. 3500–2500 წწ.) და სრულდება რკინის ხანით (დაახლ. ძვ. წ. 1200–500 წწ.) და შუა საუკუნეების პერიოდით (დაახლ. ახ. წ. IV–XV საუკუნეები). არქიტექტურული თანმიმდევრობა მოიცავს პერიმეტრულ კედლებს, სასაწყობო სათავსებსა და საცხოვრებელ კომპლექსებს.
ორი საცხოვრებელი ნაგებობა, რომლებიც თიხის კონსტრუქციებს (სავარაუდოდ, ღუმელებს ან შემაღლებულ პლატფორმებს) შეიცავს, წინასწარი მონაცემებით გვიან რკინის ხანის/აქემენიდურ ჰორიზონტს განეკუთვნება (დაახლ. ძვ. წ. VI–IV საუკუნეები). ორივეს გააჩნია გამომწვარი თიხის ფილებისგან შემდგარი დეკორატიული სისტემა, რომლებიც დაღარული და მოხატული გეომეტრიული მოტივებითაა შემკული. ზოგიერთ ფილაზე შემორჩენილია წითელი, თეთრი და მუქი ლურჯი პიგმენტები.
მსგავსი მორთულობა არ არის გავრცელებული სამხრეთ კავკასიაში, თუმცა დიღაშენსა და ამირანის გორაზე არსებული პარალელები მიუთითებს, რომ ორნამენტირებული ფილები შესაძლოა რიტუალიზებულ ან მაღალი სტატუსის მქონე საცხოვრებელ სივრცეებს აღნიშნავდეს. მეგრეკში ფილების რაოდენობა და კონტექსტი მიუთითებს უფრო ფართო და, შესაძლოა, უფრო ხანგრძლივ ტრადიციაზე, რომელიც საყოფაცხოვრებო და სიმბოლურ სფეროებს ერთმანეთთან აკავშირებდა.
მორთული თიხის ფილა მეგრეკის მე-2 ოთახიდან (SJP127) (ფ. ლაურიტას ნახატი @ სამცხე-ჯავახეთის პროექტი)
კულტურული ლანდშაფტებისა და ქრონოლოგიის რეკონსტრუქცია
მეგრეკისა და ბარალეთის ნაცარგორიდან მიღებული კვლევებისა და გათხრების მონაცემთა კომპლექსური ანალიზი აზუსტებს ჯავახეთის ზეგნის კულტურულ და ქრონოლოგიურ ჩარჩოებს. ორივე ობიექტი მრავალფაზიან გამოყენებას აჩვენებს, მათ შორის ინტენსიურ დასახლებას რკინის ხანაში — პერიოდში, როდესაც მთელ რეგიონში გამაგრებული დასახლებების რაოდენობა გაიზარდა (Dan & Cesaretti Reference Dan and Cesaretti2022, Reference Dan and Cesaretti2023). მიუხედავად ამისა, ჩანაწერები მოწმობს არა მხოლოდ კონფლიქტებზე, არამედ კულტურულ მდგრადობაზე, მატერიალურ შემოქმედებასა და ადაპტაციურ სტრატეგიებზე, რომლებიც ზეგნის რთულმა გარემო პირობებმა ჩამოაყალიბა. SJP ხაზს უსვამს ლანდშაფტს, რომელიც სტრუქტურირებულია დასახლების განმეორებადი მოდელებით, რესურსების ათვისებითა და სიმბოლური პრაქტიკებით; ეს არის მობილურობისა და ურთიერთქმედების ასპარეზი და არა იზოლაციის. ეს შედეგები ასევე წვლილს შეიტანს უფრო ფართო, ზე-რეგიონულ დისკუსიებში სამხრეთ კავკასიისა და აღმოსავლეთ ანატოლიის მდგრადობის, მობილურობისა და სასაზღვრო დინამიკის შესახებ, რაც ამტკიცებს, რომ ჯავახეთი მონაწილეობდა გამაგრებისა და რიტუალური გამოხატვის უფრო ფართო მაღალმთიან ტრადიციებში.
სამომავლო მიმართულებები
რუკაზე დატანილი ასობით ობიექტითა და ორი მიმდინარე გათხრით, SJP ქმნის ახალ საფუძველს ამ დიდი ხნის განმავლობაში მივიწყებული რეგიონის გასაგებად. მომავალი კამპანიები გააფართოებს გათხრების არეალს, დააზუსტებს კერამიკის ტიპოლოგიებს და ჩაატარებს რადიონახშირბადულ დათარიღებას ქრონოლოგიური თანმიმდევრობის განსამტკიცებლად. აქცენტი გაკეთდება ეკოლოგიური მონაცემებისა და ეთნოგრაფიული ანალოგიების ინტეგრაციაზე, რათა მოხდეს მობილურობის სისტემებისა და მაღალმთიანეთსა და ბარს შორის არსებული კავშირების რეკონსტრუქცია. სიმბოლური არტეფაქტების შესწავლა, როგორიცაა მზის დისკოები და მორთული ფილები, გვპირდება რწმენის სისტემებისა და იდენტობის მარკერების სიღრმისეულ გააზრებას პროტოისტორიულ თემებში. ამ მუშაობის წყალობით, SJP აგრძელებს ჯავახეთის ზეგნის წარმოჩენას არა როგორც მარგინალური ლანდშაფტის, არამედ როგორც დინამიკური გზაჯვარედინის, სადაც ქვა და ნაცარი მდგრადობის, რიტუალებისა და ადაპტაციის გადაჯაჭვულ ისტორიებს ინახავს.
SJP ფინანსდება ISMEO-ს მიერ, იტალიის უნივერსიტეტებისა და კვლევების სამინისტროს მეშვეობით, პროგრამის „აზიისა და აფრიკის ქვეყნების ისტორია, ენები და კულტურები: სამეცნიერო კვლევა, პოპულარიზაცია და გავრცელება“ ფარგლებში. პროექტი ხორციელდება იტალიის საგარეო საქმეთა სამინისტროსთან, საქართველოს არქეოლოგიურ ასოციაციასთან და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან თანამშრომლობით.
წაიკითხეთ მასალის ორიგინალი (ინგლისურ ენაზე)
