საქართველოში მოქმედებს ორდონიანი საპენსიო სისტემა, რომელიც შედგება სახელმწიფო საბაზისო პენსიისა და დაგროვებითი საპენსიო სისტემისგან. სახელმწიფო პენსია წარმოადგენს სოციალურ გასაცემელს, რომელიც ენიშნება ყველა მოქალაქეს გარკვეული ასაკის მიღწევისას და იგი არ არის დამოკიდებული შრომით სტაჟსა თუ ადრე მიღებული შემოსავლის ოდენობაზე. დაგროვებითი პენსია კი ფორმირდება დასაქმებულის, დამსაქმებლისა და სახელმწიფოს რეგულარული შენატანებით და ინახება სისტემის მონაწილის ინდივიდუალურ საპენსიო ანგარიშზე. დაგროვილი სახსრებით სარგებლობის წესი აღწერილია საქართველოს კანონმდებლობაში.
ასაკობრივი სახელმწიფო პენსია გაიცემა საპენსიო ასაკის მიღწევისას: მამაკაცებისთვის ეს არის 65 წელი, ხოლო ქალებისთვის — 60 წელი. ამგვარი პენსიის მიღების უფლება აქვთ საქართველოს მოქალაქეებს, ასევე უცხო ქვეყნის მოქალაქეებსა და მოქალაქეობის არმქონე პირებს, რომლებიც ქვეყანაში მუდმივად ცხოვრობდნენ არანაკლებ ათი წლის განმავლობაში. სახელმწიფო პენსიის ოდენობას ადგენს სახელმწიფო და მისი ინდექსაცია ხდება ყოველწლიურად. ბოლო წლებში იგი თვეში რამდენიმე ასეულ ლარს შეადგენს და იზრდება ინფლაციისა და ეკონომიკური ზრდის გათვალისწინებით. სახელმწიფო პენსიის მიღება არ ზღუდავს ადამიანს მუშაობის გაგრძელების უფლებაში: პენსიონერს შეუძლია ერთდროულად მიიღოს პენსიაც და შრომითი ანაზღაურებაც.
მეორე ელემენტია დაგროვებითი საპენსიო სისტემა, რომელიც 2019 წლის 1 იანვრიდან ამოქმედდა. მისი მიზანია უზრუნველყოს დამატებითი შემოსავალი სიბერეში გრძელვადიანი დაგროვებისა და ინვესტიციების ხარჯზე. სისტემის თითოეულ მონაწილეს აქვს ინდივიდუალური საპენსიო ანგარიში, რომელზეც აკუმულირდება მისი ყველა საპენსიო შენატანი და საინვესტიციო ამონაგები. შენატანების ძირითადი სქემაა „2% + 2% + 2%“: დასაქმებული რიცხავს თავისი ხელფასის 2%-ს, დამსაქმებელი ამატებს კიდევ 2%-ს, ხოლო სახელმწიფო იხდის 2%-მდე. ამგვარად, სტანდარტულ სიტუაციაში საპენსიო ანგარიშზე ირიცხება დასაქმებულის შემოსავლის დაახლოებით 6%-ის ტოლი თანხა.
სახელმწიფო შენატანი დამოკიდებულია შემოსავლის დონეზე. თუ მონაწილის წლიური შემოსავალი არ აღემატება დადგენილ ზღვარს (წელიწადში 24,000 ლარი), სახელმწიფო ამატებს სრულ შენატანს (2%-ს), თუმცა უფრო მაღალი შემოსავლის შემთხვევაში მისი წილი შეიძლება შემცირდეს ან საერთოდ გაუქმდეს:
დაგროვებითი სისტემა თვითდასაქმებულთათვის
თვითდასაქმებულთათვის საქართველოს დაგროვებით საპენსიო სისტემაში მონაწილეობა ნებაყოფლობითია.
მონაწილეობის შემთხვევაში, თვითდასაქმებული მოქალაქე თავად რიცხავს თანხებს საპენსიო ანგარიშზე, რადგან მას არ ჰყავს დამსაქმებელი, რომელიც შენატანის ნაწილს განახორციელებდა. როგორც წესი, იგი რიცხავს საკუთარი შემოსავლის 4%-ს. ამასთანავე, სახელმწიფო ასევე მონაწილეობს დაგროვების პროცესში და ჩარიცხულ თანხებს ზემოთ აღწერილი სქემით უმატებს თავის წილს.
საპენსიო ანგარიშებზე დაგროვილი სახსრები მხოლოდ კი არ ინახება, არამედ მათზე ხორციელდება ინვესტირება. ინვესტიციებს მართავს საპენსიო სააგენტო ფინანსური რეგულატორების კონტროლის ქვეშ. თანხები შეიძლება დაბანდდეს სახელმწიფო ობლიგაციებში, საერთაშორისო ფინანსურ ინსტრუმენტებსა და სხვა აქტივებში. ამ ინვესტიციებიდან მიღებული ამონაგები ასევე ირიცხება მონაწილეთა ინდივიდუალურ ანგარიშებზე, რაც ზრდის მათ საპენსიო დანაზოგებს
როგორ იქნება შესაძლებელი ამ თანხის მიღება?
დაგროვილი სახსრები სისტემის მონაწილეს ეკუთვნის და აღირიცხება მის პირად ანგარიშზე. საპენსიო ასაკის მიღწევისას ადამიანს ეძლევა უფლება, განკარგოს თავისი დანაზოგი. კანონმდებლობა თანხის მიღების რამდენიმე ვარიანტს ითვალისწინებს. პირველ რიგში, შესაძლებელია თანხის მიღება რეგულარული პროგრამული გასაცემლის სახით — ყოველთვიური გადახდებით დაგროვილი თანხიდან. მეორე ვარიანტია საპენსიო ანუიტეტის გაფორმება, რომლის დროსაც დაგროვილი სახსრები გადაეცემა სადაზღვევო კომპანიას, რომელიც შემდეგ გასცემს უვადო პენსიას. ზოგიერთ შემთხვევაში დასაშვებია მთლიანი თანხის ერთჯერადად გატანა, მაგალითად, თუ დანაზოგის მოცულობა მცირეა ან სხვა გარკვეული გარემოებების არსებობისას.
სისტემა ასევე ითვალისწინებს სახსრების ვადაზე ადრე მიღების შესაძლებლობას გამონაკლის შემთხვევებში, როგორიცაა მძიმე ავადმყოფობა, შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მიღება ან საზღვარგარეთ მუდმივ საცხოვრებლად გადასვლა. მონაწილის გარდაცვალების შემთხვევაში, ყველა დაგროვილი საშუალება გადაეცემა მის მემკვიდრეებს.
დაგროვებით საპენსიო სისტემაში მონაწილეობა საპენსიო ასაკის მიღწევის შემდეგ
საქართველოს კანონმდებლობის თანახმად, საპენსიო ასაკის მიღწევის შემდეგ პირი არ არის ვალდებული, დატოვოს დაგროვებითი საპენსიო სისტემა. თუ ის აგრძელებს მუშაობას, მის საპენსიო ანგარიშზე შენატანების დარიცხვა გრძელდება.
პრაქტიკაში ეს შემდეგნაირად მუშაობს: თუ პენსიონერი ოფიციალურად არის დასაქმებული, მისი შრომითი გასამრჯელოდან საპენსიო შენატანების გადარიცხვა არ წყდება. დასაქმებული რიცხავს საკუთარი შემოსავლის 2%-ს, ხოლო კიდევ 2%-ს ამატებს დამსაქმებელი. სახელმწიფო, როგორც წესი, საპენსიო ასაკის მიღწევის შემდეგ დამატებით შენატანებს აღარ აკეთებს.
შესაძლებელია როგორც საპენსიო გასაცემლის მიღება, ისე სახსრების შემდგომი დაგროვება. არსებობს ორი ძირითადი ვარიანტი:
ადამიანს შეუძლია გააგრძელოს მუშაობა და შენატანების განხორციელება ისე, რომ არ დაიწყოს დაგროვებითი პენსიის მიღება და მისი მიღების პროცესი უფრო გვიანი პერიოდისთვის გადადოს.
ადამიანს შეუძლია ერთდროულად მიიღოს გასაცემელი დაგროვებითი სისტემიდან და გააგრძელოს მუშაობა; ახალი შენატანები შევა ანგარიშზე და გაზრდის დარჩენილ დანაზოგს.
ამასთან, სახელმწიფო საბაზისო პენსია არ არის დამოკიდებული იმაზე, მუშაობს პირი თუ არა. პენსიონერს აქვს მისი მიღების უფლება სრული განაკვეთით მუშაობის შემთხვევაშიც. ამგვარად, შესაძლებელია ერთდროულად სახელმწიფო პენსიის, დაგროვებითი საპენსიო სისტემის გასაცემლისა და ხელფასის მიღება.
თანხის სრულად, ერთჯერადად გატანის შემთხვევაში, სისტემაში მონაწილეობა, როგორც წესი, წყდება, რადგან ანგარიში იხურება. თუ გასაცემელი ხორციელდება არა ერთჯერადად, არამედ პროგრამული (რეგულარული) გადახდების სახით, პირი რჩება სისტემის მონაწილედ. სახსრები კვლავ რჩება საპენსიო ანგარიშზე, გრძელდება მათი ინვესტირება, ხოლო შრომითი საქმიანობის გაგრძელების შემთხვევაში, ანგარიშზე შეიძლება შევიდეს ახალი შენატანები.
მიიღეს თუ არა მოქალაქეებმა პენსია ახალი სისტემით?
საპენსიო ფონდის მონაცემებით, დეკემბრის ბოლოსთვის ფონდის აქტივებმა 8,2 მლრდ ლარს მიაღწია. საპენსიო პროგრამის მონაწილეთა რაოდენობა 1 706 000 ადამიანს შეადგენს. 2025 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, დაგროვებითი სისტემით პენსია 26 820-მა პირმა მიიღო, ამასთან, გაცემული თანხის საერთო მოცულობამ 124 მლნ ლარი შეადგინა. დეკემბრის ბოლოსთვის საქართველოს საპენსიო ფონდის აქტივებმა 8,2 მლრდ ლარს მიაღწია, ხოლო გენერირებულმა ამონაგებმა (საინვესტიციო შემოსავალმა) 2,2 მლრდ ლარს გადააჭარბა.
