აუტიზმის სპექტრის დარღვევის მქონე ბევრი მშობლისთვის ერთადერთი გზა, რათა დაეხმარონ შვილს გახდეს დამოუკიდებელი და მოახდინოს საზოგადოებაში ინტეგრაცია, ბავშვის ამ დიაგნოზით მიღება და მისი გაგებაა. ბევრს არ სურს იმის გააზრება და აღიარება, რომ მათი შვილები განსაკუთრებულები არიან. იქ კი, სადაც არ არსებობს ვინმე, ვისაც კვალიფიციური დახმარებისთვის მიმართავენ, მშობლები იძულებულნი არიან, გამოსავალი თავად იპოვონ, დაინტერესდნენ და შექმნან განვითარებისა და ინტეგრაციის შესაძლებლობები.
«Teach Me More» არის მომზადების, განვითარებისა და რეაბილიტაციის ცენტრი, რომელიც სომხეთის დედაქალაქში უკვე 10 წელია მოქმედებს. ამ ცენტრის დამფუძნებლები ახალქალაქელი წყვილია. ცენტრის დაარსებისა და დღეს ასობით აუტიზმის მქონე ბავშვის დახმარების მიზეზი მათი ვაჟი — ნარეკია. 19 წლის ნარეკის დედა, ლენა, თავადაც ფსიქოლოგი იყო, თუმცა, მიუხედავად ამისა, შვილის დიაგნოზის მიღება მისთვის ადვილი არ აღმოჩნდა. მისი თქმით, ზოგადად, ასე ხდება ყველა მშობლის შემთხვევაში.
„თუ დავბრუნდებით 2006 წელს, უპირველეს ყოვლისა, მაშინ ამ თემაზე ბევრს არ საუბრობდნენ. ფსიქოლოგის სიტყვები ჩვენთვის ძალიან უხეშად და მკვეთრად ჟღერდა. ვფიქრობდით, რომ ეს სამყაროს დასასრული იყო; რომ თუ ბავშვს აუტიზმი აქვს, ეს განაჩენია და რაღაც ძალიან ცუდი.მორჩა, არანაირი რეაბილიტაცია არ არსებობს — ყოველ შემთხვევაში, ასე ჟღერდა. თანაც, ეს სირცხვილად ითვლებოდა.
მაგრამ როდესაც წლებს გადავხედავ, სოციალური ქსელების გააქტიურებისა და ჯგუფების შექმნის შემდეგ, მშობლებმა ერთმანეთი იპოვეს, სპეციალისტები უფრო გააქტიურდნენ და ა.შ. ჩვენც დავიწყეთ ამაზე ხმამაღლა საუბარი. თანდათან, წლების განმავლობაში, დავამსხვრიეთ ეს სტერეოტიპები. ამ პერიოდში სპეციალისტების რაოდენობა გაიზარდა, განვითარდა სპეციალური განათლების ფაკულტეტი, კერძოდ: სპეციალური ფსიქოლოგიის, ლოგოპედიის, ერგოთერაპიის, სპეციალური პედაგოგიკისა და სხვა მიმართულებებით. ეს განპირობებული იყო იმით, რომ შემთხვევების რაოდენობამ იმატა“, – ამბობს ცენტრის დირექტორი ლენა ჰარუთუნიანი.
აუტიზმის სპექტრის დარღვევების დიაგნოსტირება 1.5-დან 3 წლამდე ასაკში ხდება. სიმპტომები შეიძლება მოიცავდეს ბავშვის უკონტროლო მოძრაობებს, მეტყველების დაგვიანებას და ბევრ სხვას.
„მაგალითად, ბავშვმა შეიძლება დაიწყოს საკუთარი თავის გარშემო ტრიალი, გამოავლინოს არაადეკვატური ქცევა ან გამოსცეს თავისი ასაკისთვის შეუფერებელი ბგერები. ბავშვი არ რეაგირებს საკუთარ სახელზე და აქვს ყურადღების დეფიციტი. მას ცოტა რამ ესმის -მაგალითად, „წადი“, „მომეცი“ და ა.შ. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ის აკეთებს იმას, რაც თავად სურს. შეიძლება ითქვას, იქმნება შთაბეჭდილება, თითქოს მას არ ესმის. ბევრ მშობელს ბავშვი სმენის შესამოწმებლად მიჰყავს, თუმცა ირკვევა, რომ პრობლემა სმენის დარღვევასთან არ არის დაკავშირებული. ეს ქცევითი დარღვევაა. ამ ტიპის ქცევა აერთიანებს სიტყვების აღქმის, დამახინჯების, დარღვევისა და ფსიქოლოგიასთან დაკავშირებულ სხვა პრობლემებს“.
როგორც ლენა განმარტავს, ზოგიერთი ბავშვი უფრო მშვიდია, ჩაკეტილი და არ აქვს კომუნიკაციის პრობლემები. სხვებს აქვთ კომუნიკაციის სირთულეები. ზოგს კი კომუნიკაციის პრობლემა არ აქვს, მაგრამ ჰიპერაქტიურია.
„დასკვნა ისაა, რომ თუ 1.5–2 წლის ასაკში შეიმჩნევა პრობლემა და თუ ტარდება შესაბამისი მუშაობა თერაპიული მიდგომით – ანუ ხდება შეფასება, იდენტიფიცირება, დაკვირვება და თერაპიის მიხედვით განაწილება – ჩვენ შეგვიძლია ბავშვს დავეხმაროთ. მე არ ვსაუბრობ მძიმე შემთხვევებზე, მაგრამ რთულ შემთხვევებშიც კი შეგვიძლია ჩავატაროთ სარეაბილიტაციო სამუშაოები და, უმეტესწილად, აღვადგინოთ ბავშვი“.
ლენა ჰარუთუნიანის თქმით, ბავშვში აუტიზმის დამალვა შეუძლებელია და ამის გაკეთება, პირველ რიგში, თავად ბავშვისთვისაა საზიანო. მშობლები ხშირად მალავენ შვილების განვითარების დარღვევებს და მათ უცნაურ ქცევას მხოლოდ მეტყველების უუნარობას მიაწერენ.
„წარსულში გვიანი მეტყველება ასე არ ვლინდებოდა. ეს არ არის უბრალოდ გვიანი მეტყველება, ეს პრობლემაა. აუტიზმი არის საკითხი, რომელიც, რაც უნდა დიდხანს მალოთ, ადრე თუ გვიან მაინც გამოვლინდება – ერთ თვეში, ორ თვეში, ერთ ან ორ წელიწადში. შესაბამისად, თუ გსურთ მიიღოთ თქვენი შვილი, ჯერ უნდა აღიაროთ და ცნოთ, რომ მას პრობლემა აქვს, შემდეგ კი შესაბამისი ნაბიჯები გადადგათ. რაც უფრო მალე აღიარებთ ამას, მით უფრო მეტად დაეხმარებით თქვენს შვილს“, – ამბობს ის.
ბევრმა მშობელმა არ იცის, ვის მიმართოს ან რა გააკეთოს, როდესაც ხვდება, რომ მათ შვილს რაღაც ისე არ აქვს. როგორც ლენა ამბობს, თუ უკვე აცნობიერებთ, რომ თქვენს შვილს ქცევითი პრობლემა აქვს, პირველი ნაბიჯი სპეციალისტებთან კონსულტაციაა.
„დღეს ბევრი მშობელი უკვე ფლობს ინფორმაციას. ეს ის დრო აღარ არის, როდესაც ინფორმაცია არ არსებობდა; სოციალურ ქსელებში ამის შესახებ ბევრს წერენ. შესაბამისად, როდესაც ხვდები, რომ პრობლემაა, დაუყოვნებლივ უნდა დაუკავშირდე კლინიკასა და პედიატრს. ხოლო თუ პრობლემა გაცილებით რთულია და მშობელი ამის მიმართ უფრო მგრძნობიარეა, მაშინვე უნდა მიმართოს ფსიქიატრს ან ნევროლოგს, რომლებსაც შეუძლიათ დიაგნოზის ან დადასტურება, ან უარყოფა. მაგალითად, მშობლები მიმართავენ ფსიქოლოგებსა და ლოგოპედებს. მათ არ შეუძლიათ დიაგნოზის დასმა; ისინი უბრალოდ პრაქტიკოსი სპეციალისტები არიან. დიაგნოზს ყოველთვის სვამს ფსიქიატრი ან ლიცენზირებული ნევროლოგი. და მხოლოდ ამის შემდეგ ამისამართებენ ფსიქიატრები და ნევროლოგები ბავშვებს ჩვენს მსგავს ცენტრებში, სადაც მუშაობენ პრაქტიკოსი სპეციალისტები და თერაპევტები“, — ყვება ის.
ლენას თქმით, აუტიზმი არ არის დაავადება, რადგან მას არ აქვს „მკურნალობა“ (წამლებით), აუტიზმი ეს არის დარღვევა.
„თვითონ ეს სიტყვაც (ავადმყოფობა) კი არ არის მართებული. ჩვენ ვამბობთ: „ადამიანი აუტიზმით“ ან „ბავშვი აუტიზმით“. „ავადმყოფობის“ წოდება შეცდომაა, რადგან ეს სინამდვილეში დაავადება არ არის. მკურნალობა არ არსებობს, არსებობს სარეაბილიტაციო სამუშაოები. რამდენად შევძლებთ მოცემული ბავშვის რეინტეგრაციას გარემოსა და საზოგადოებაში? როდესაც ბავშვს არ შეუძლია მოსმენა ან გაგება, თქვენ მას ასწავლით ყურადღების აღდგენას. ყველაზე მცირე, მინიმალური სამუშაოც კი — სათამაშოებით თამაში — ბავშვს ნორმალურად არ შეუძლია. ფსიქოლოგი ბავშვს ასწავლის საგნებზე, გარემოზე კონცენტრირებას, ყველაფრის გაგებას და ამგვარად ეხმარება მას თანდათანობით ჩაერთოს საზოგადოებაში. ეს მოიცავს სიტყვების გაგებას, ბრძანებების შესრულებას და ქცევის ცვლილებას: დაჯდომას, დალოდებას, მოთმინების ქონას. ამ ბავშვებს მსგავსი მოტივაციები არ აქვთ. ისინი აკეთებენ იმას, რაც თავად სურთ და რაც მათთვისაა მოხერხებული“, — ამბობს ის.
ლენას თქმით, სპეციალური საჭიროებების მქონე ბავშვების რაოდენობის ზრდა შესაძლოა განპირობებული იყოს იმით, რომ მათ აღარ მალავენ ისე, როგორც ადრე.
„შეიძლება ადრე ამაზე არ საუბრობდნენ, სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე ბავშვებს საიდუმლოდ ინახავდნენ. ახლა, ამ ფონზე, ბავშვებს უფრო ნაკლებად მალავენ; მშობლები თითქოს ბლოგერები გახდნენ, უკვე საუბრობენ ამაზე. ერთი მხრივ, ეს ძალიან კარგია, მაგრამ მეორე მხრივ — სპეციალისტებიცა და არასპეციალისტებიც, ყველა ამაზე საუბრობს. ამან შეიძლება გამოიწვიოს მცდარი ინფორმაციის გავრცელება და საზოგადოებისთვის საზიანო აღმოჩნდეს. ეს პრობლემაც არსებობს. მე პროფესიით ფსიქოლოგი ვარ, განათლება მივიღე როგორც პედაგოგ-ფსიქოლოგმა, შემდეგ კი დავიწყე სპეციალიზაცია სპეციალური განათლებისა და ფსიქოლოგიის სფეროში. შესაბამისად, მე ამ ყველაფერს სპეციალისტის თვალით ვუყურებ“, — ამბობს ის.
როგორც ჩვენი რესპონდენტი განმარტავს, ხშირად თავად მშობლები ხდებიან სპეციალური საჭიროებების მქონე ბავშვებისთვის განკუთვნილი ცენტრების გახსნის ინიციატორები. სახელმწიფო მხარდაჭერა და თერაპიის სახელმწიფო დაფინანსება კვლავ ძალიან შეზღუდულია, ხოლო ხელმისაწვდომი სეანსებისა და პროგრამების რაოდენობა — არასაკმარისი. შესაბამისად, თითოეული მშობელი ცდილობს შექმნას პირობები, რათა მისმა შვილმა მეტი თერაპია მიიღოს, ჰქონდეს მეტი შესაძლებლობა კურსებზე დასასწრებად და სარეაბილიტაციო მკურნალობისთვის.
„ზოგს აქვს ამის შესაძლებლობა, ზოგს კი — არა“, — აღნიშნავს ის.
„მაგრამ ვიმეორებ, არსებობს საფრთხე, რომ არაინფორმირებულმა მშობელმა სცადოს რაიმე ცენტრის გახსნა და იქ არასწორი მუშაობა წარმართოს. შეგიძლია იყო მშობელიც და კარგი სპეციალისტიც, მაგრამ ამისთვის საკუთარ თავზე უნდა იმუშაო; არა უბრალოდ სახლში იჯდე, არამედ ნამდვილად დაეუფლო პროფესიას. მე არ ვსაუბრობ მხოლოდ დიპლომებზე ან სხვადასხვა პრაქტიკაზე. მუშაობა უნდა იყოს გრძელვადიანი, რათა შეძლო სპეციალისტების სწორი გუნდის დაქირავება და უზრუნველყო მართებული, სპეციალიზებული მზრუნველობა სწორი პროფესიული მიდგომით. მესმის, რომ როცა სხვა გამოსავალი არ არის, ადამიანი ხავსსაც კი ეჭიდება, მაგრამ მე ძალიან მკაცრად ვუდგები ამ საკითხს. გვაქვს უამრავი შემთხვევა, როდესაც მშობლები ხსნიან ცენტრებს, შემდეგ კი კეტავენ მათ, რადგან წინ სვლას ვეღარ ახერხებენ“, — ყვება ის.
განათლების, განვითარებისა და რეაბილიტაციის ცენტრში „Teach Me More“ ამჟამად აუტიზმის სპექტრის სხვადასხვა დარღვევის მქონე 354 ბავშვი დადის. მათ შორის ბევრია ბავშვი ახალქალაქიდანაც.
„ბოლო 10 წლის განმავლობაში ჩვენს ცენტრში ბავშვების რაოდენობა გაიზარდა. ეს არ არის დაკავშირებული COVID-19-ის შედეგებთან. მშობლები ხშირად აძლევენ შვილებს გაჯეტებით თამაშის უფლებას, რითაც მათ გამოსხივების ქვეშ აყენებენ. ეს ასევე უწყობს ხელს აუტიზმის გამოვლინებას. მე არ ვარ ექიმი, რომ კომენტარი გავაკეთო, მაგრამ ერთი რამის თქმა შემიძლია: თუ ბავშვი სუსტადაა, ვაქცინაციამდე აუცილებელია მისი ჯანმრთელობის დეტალური შემოწმება, რათა არ მოხდეს სუსტი ბავშვის აცრა, სანამ ის სრულად არ გამოჯანმრთელდება. საუბარია არა აუტიზმზე, არამედ ფიზიოლოგიურ ჯანმრთელობაზე. მნიშვნელოვანია მოვერიდოთ ყელის სიწითლეს, სურდოს და ა.შ. ეს შეიძლება იყოს ხელშემწყობი ფაქტორები — არა აუტიზმის მიზეზი, არამედ ხელშემწყობი ფაქტორი. აუცილებელია გაჯეტების ხელმისაწვდომობის შეზღუდვა, მათ შორის დღევანდელი მულტფილმების, რომლებიც ძალიან აგრესიულია“, — ამბობს ლენა.
როგორც ლენა ყვება, თითოეული ბავშვის რეაბილიტაციის გზა ინდივიდუალურია. თუ ბავშვს აუტიზმის მსუბუქი ფორმა აქვს და ადრეული ასაკიდან იღებს სისტემურ მხარდაჭერას, არსებობს დიდი ალბათობა, რომ მან თავისი პოტენციალი მაქსიმალურად განავითაროს და ნებისმიერი სხვა თავისებურება მინიმუმამდე დაიყვანოს. უფრო მძიმე ფორმის შემთხვევაში, სპეციალისტების მიზანია დაეხმარონ ბავშვს, გახდეს რაც შეიძლება დამოუკიდებელი. შესაბამისად, წარმატება დიდწილად არის დამოკიდებული თერაპიულ სეანსებზე ბავშვის რეგულარულ დასწრებასა და სპეციალისტების მხრიდან კომპლექსურ მიდგომაზე. ყოველი ბავშვი თავისთავად უნიკალურია და თერაპიული მეთოდები ინდივიდუალურად მუშავდება განვითარებისა და სოციალიზაციის საუკეთესო შედეგების უზრუნველსაყოფად.
„ჩვენ ვთავაზობთ მრავალფეროვან თერაპიას: წყლის თერაპიიდან დაწყებული, ფიზიკური აღზრდით, ოკუპაციური თერაპიით, სპეციალური განათლებით, სპეციალიზებული ფსიქოლოგით, ქცევითი თერაპევტით, ლოგოპედითა და სხვა მიმართულებებით დამთავრებული. თერაპიული მეთოდები რეაბილიტაციის ერთადერთი გზაა, რადგან თქვენ ბავშვს ასწავლით, როგორ გამოავლინოს თავი საზოგადოებაში, რა და როგორ გააკეთოს დამოუკიდებლობისთვის. თუ ამაზე არ იმუშავებთ, ყველაფერი ძალიან ცუდად იქნება. წარმატება გაცილებით დიდია, როდესაც თქვენს შვილთან ერთად მუშაობთ. თუმცა, ვერ ვიტყვი, ის სრულად განიკურნება თუ არა, რადგან ყველაფერი ბავშვის კონკრეტულ პრობლემებზეა დამოკიდებული. 16 წლამდე ბავშვებს აუტისტებს ვუწოდებთ, რის შემდეგაც ისინი სხვა ცვლილებებს გადიან. გარდატეხის ასაკში მდგომარეობა ერთი ფორმიდან მეორეში გადადის. მხოლოდ ამის თქმა შემიძლია. ჩვენ უბრალოდ „აუტიზმს“ ვამბობთ, მაგრამ სიმპტომები მცირედით განიცდის მუტაციას და შეიძლება განსხვავებული იყოს, თუმცა, კვლავ ვიმეორებ — ეს ძალიან ინდივიდუალურია. ბავშვებს აქვთ საერთო ნიშნები, მაგრამ ყველა მათგანი განსხვავებულია“, — ყვება ის.
სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ აუტიზმის მქონე ბავშვებთან მუშაობა მოითხოვს კომპლექსურ და სისტემურ მიდგომას, რომელიც ითვალისწინებს თითოეული ბავშვის ინდივიდუალურ თავისებურებებსა და დარღვევის სიმძიმეს. ყველა მეთოდი მიმართულია თვითმომსახურების უნარების, სოციალური ქცევისა და სოციალური ადაპტაციის, ასევე ბავშვის საკომუნიკაციო და შემეცნებითი შესაძლებლობების განვითარებისკენ. მთავარია, რომ მშობლებმა ადრეულ ეტაპზევე ამოიცნონ დარღვევა და ხელი შეუწყონ ბავშვის განვითარებას.
