13 თებერვალს ჯავახეთის სომხურ სამოციქულო ეკლესიებში, მათ შორის ახალქალაქის სურბ ხაჩის (წმინდა ჯვრის) ეკლესიაში, ტრნდეზის დღესასწაულისადმი მიძღვნილი საზეიმო ღონისძიებები გაიმართა. ამ დღეს ასევე ჩატარდა ახალდაქორწინებულთა კურთხევის ცერემონია.
სომხური სამოციქულო ეკლესიის სტატისტიკის თანახმად, წელს ახალქალაქში დაახლოებით 70 წყვილი დაქორწინდა, თუმცა კურთხევის რიტუალში მონაწილეობის მისაღებად მხოლოდ სამი წყვილი მივიდა.
დღესასწაულის შესახებ პირველი წერილობითი ცნობა ბერძენი ისტორიკოსის, ქსენოფონტის „ანაბასისში“ გვხვდება. იგი გაკვირვებით აღწერს, თუ როგორ ანთებდნენ სომხები ზამთრის დღეს კოცონს, ბრუნავდნენ მის გარშემო, მღეროდნენ და ცეკვავდნენ, ხოლო სასიამოვნო სურნელის მისაღებად ცეცხლში ჩირს ყრიდნენ. განსაკუთრებული ადგილი ეკავა ცეცხლზე გადახტომას, რაც განწმენდისა და დაცვის სიმბოლო იყო.
ტრნდეზის ტრადიციული რიტუალი მოიცავდა კოცონის დანთებას, რომლის გარშემოც ქალებს სადღესასწაულო ტკბილეულით სავსე ლანგრები დაჰქონდათ: მოხალული ხორბალი (ხეწაღი), ქიშმიში, ნიგოზი და მუხუდო. საკვების ნაწილს დამსწრეებს ურიგებდნენ, დანარჩენს კი საღამოს ნადიმისთვის ინახავდნენ. როდესაც კოცონი ჩაქრობას იწყებდა, მონაწილეები მასზე გადახტებოდნენ და ფერხულს უვლიდნენ.
ქრისტიანობის მიღებამდე ტრნდეზი ასევე უკავშირდებოდა ღვთაება ვაჰაგნს. ითვლებოდა, რომ სადღესასწაულო ცეცხლს ჯანმრთელობა და ნაყოფიერება მოჰქონდა.
ქალები ცეცხლს მშვიდობიანი მშობიარობისთვის იყენებდნენ, მამაკაცები — განწმენდისთვის, ბავშვები კი — ბოროტი სულების განსადევნად. ითვლებოდა, რომ ამ დღეს დაბადებული ბავშვები ჯანმრთელები და იღბლიანები იქნებოდნენ.
კოცონის კვამლის მიმართულებით წინასწარმეტყველებდნენ მოსავლიანობას, ასევე საცოლის ან საქმროს გამოჩენას. ახალდაქორწინებულები შვიდ წყვილთან ერთად ასრულებდნენ სანთლების სპეციალურ ცეკვას, რომელიც მათ ბოროტი ძალებისგან იცავდა. ნაცარი და ცეცხლი წმინდად ითვლებოდა: ისინი სახლში მიჰქონდათ კერის დასანთებად და სხვადასხვა რიტუალისთვის, რაც ბარაქასა და მოსავლის დაცვას სიმბოლიზირებდა.
აი, ტექსტის დასკვნითი ნაწილის თარგმანი, სადაც განხილულია როგორც ლიტერატურული, ისე რელიგიური ასპექტები:
თავის რომანში „სალბი“, რაფი აღწერს, თუ როგორ აჰყავდათ დედამთილებს ტრნდეზის დღეს რძლები სახლის სახურავებზე, რათა მათ იქიდან დაენახათ სადღესასწაულო ცეცხლი.
თუ ტრნდეზის დღეს პატარძალი ჯერ კიდევ მამის სახლში ცხოვრობდა, დედამთილი მას საჩუქრებს უგზავნიდა: მოხალულ მარცვლეულს, პარკოსნებსა და ქიშმიშს. ვაიოც-ძორში საჩუქრებს შორის იყო გათა (ტკბილი ნამცხვარი -ქადა), მოხალული მარცვლეული და აბრეშუმის თავსაფარი. იგივე ტრადიცია არსებობდა ჯავახეთსა და ლორეშიც.
წარმართული და ხალხურ-ტრადიციული ფესვების გარდა, ცეცხლის დანთებას ქრისტიანული საფუძველიც აქვს. 13 თებერვლის საღამოს, წირვის შემდეგ, იწყება უფლის მირქმის დღესასწაული. ის სიმბოლურად განასახიერებს ორმოცი დღის ყრმა იესოს ტაძრად მიყვანას. დღესასწაულის წინა საღამოს სრულდება ოთხი მხარის, მინდვრებისა და ბაღების კურთხევის რიტუალი, რაც ზამთრის დასრულებასა და გაზაფხულის დადგომას მოასწავებს. ახალი აღთქმის თანახმად, იუდეაში არსებობდა წმინდა ტრადიცია: მშობლებს პირმშო ვაჟი ორმოცი დღის ასაკში ტაძარში მიჰყავდათ, რათა ის უფლისთვის მიეძღვნათ.
ყრმა იესოს მშობლებმაც, ტრადიციისამებრ, მიიყვანეს იგი ტაძარში, სადაც მათ წინ შეეგება კეთილშობილი და მართალი მოხუცი, სახელად სვიმეონი. სწორედ აქედან წარმოიშვა დღესასწაულის სახელწოდება — ტეარნინდარაჯი.
როდესაც მშობლებმა იესო ტაძარში მიიყვანეს, ტაძრის კარები გრუხუნით გაიღო. ღამით ადამიანები ლამპრებით გამოვიდნენ სახლებიდან, რათა ენახათ, რა ხდებოდა, და ამგვარად გაანათეს გზა ყრმა იესოსთვის. ქრისტიანული ტრადიციის თანახმად, სწორედ აქედან დამკვიდრდა ტრნდეზის კოცონების დანთების ჩვეულება.
„დიდება შენდა, ღმერთო, რამეთუ საკუთარი თვალით ვიხილე ჩემი ხსნა და სინათლე მოეფინა ადამიანებს, რომლებიც წყვდიადში ისხდნენ“, — ყრმა იესოსთან შეგებებისას ღაღადებს მოხუცი სვიმეონი. წმინდა გადმოცემის თანახმად, იმ მომენტში ტაძრის აღმოსავლეთის კარები გრუხუნით გაიღო და ადამიანები ლამპრებით გამოცვივდნენ სახლებიდან, რათა ენახათ, რა ხდებოდა — ამგვარად მათ გაანათეს ყრმა იესო. მათ იცოდნენ წმინდა წერილის კანონი: ტაძრის აღმოსავლეთის კარები მხოლოდ მაშინ გაიღებოდა, როდესაც იქ უფალი შევიდოდა და გამოვიდოდა. სწორედ აქედან, ქრისტიანული ტრადიციის თანახმად, წარმოიშვა ტრნდეზზე კოცონის დანთების ჩვეულება.
