Jnews-თან ინტერვიუში პოლიტოლოგი გელა ვასაძე განმარტავს, თუ რატომ თქვა საქართველომ უარი ევროკავშირისკენ მიმავალ გზაზე და რატომ დგას რეალურად საერთაშორისო ასპარეზზე იზოლაციის საფრთხის წინაშე. ჩვენ ასევე ვსაუბრობთ სამხრეთ კავკასიაში არსებულ გეოპოლიტიკაზე და იმაზე, თუ საით მიემართებიან საქართველო, სომხეთი და აზერბაიჯანი.
— რა იყო გარდამტეხი მომენტი საქართველო-ევროკავშირის ურთიერთობებში: შიდა პოლიტიკური გადაწყვეტილებები თუ საგარეო ზეწოლა?
-თავდაპირველად, როგორც 2024 წლის არჩევნებამდე, ისე განსაკუთრებით მის შემდეგ, ჩვენმა ხელისუფლებამ უბრალოდ გადაწყვიტა ისე ემოქმედა, რომ ევროკავშირისკენ გადადგმული ნებისმიერი ამბიციური ნაბიჯი დაბლოკილიყო.
მათ დიდი დისკომფორტი იგრძნეს იმის გამო, რომ მათგან გარკვეული უფლებების პატივისცემას მოითხოვდნენ. გულახდილად რომ ვთქვა, ვფიქრობ, ჩვენს ხელისუფლებას ჰქონდა იმედი, რომ ევროკავშირის კანდიდატის სტატუსს არ მივიღებდით. მიუხედავად ყველაფრისა, ჩვენ ის მივიღეთ, მაგრამ შემდეგ მათ გააცნობიერეს, რომ კანდიდატის სტატუსი გარკვეულ ვალდებულებებს გულისხმობს და ყველაფერი გააკეთეს იმისთვის, რომ ამ ვალდებულებებზე უარი ეთქვათ.
მთავარი ვალდებულება იყო 2024 წელს მეტ-ნაკლებად ჯეროვანი საპარლამენტო არჩევნების ჩატარება — არა სრულად სამართლიანი, არამედ მინიმუმ ჯეროვანი. ეს არ მოხდა. მეტიც, ნათელი იყო, რომ მოჰყვებოდა საპროტესტო აქციები, რომლებსაც ჩაახშობდნენ და ევროკავშირი ამაზე რეაგირებას მოახდენდა — მას არ შეეძლო რეაგირება არ მოეხდინა. შედეგად, ხელისუფლებამ დაბლოკა ევროკავშირის მხრიდან მსგავსი რეაქციის შესაძლებლობაც კი. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მათ თქვეს: „მაშინ ეს ჩვენ არ გვჭირდება.
როგორ ასაბუთებდნენ ისინი ამას საკუთარი თავისთვის — საუბრობდნენ „deep state“-ზე (ე.წ. ღრმა სახელმწიფოზე), თუ მაშინ „deep state“ არ არსებობდა და იყო „ომის პარტია“, ეს უკვე მეათეხარისხოვანი საკითხია. რეალურად, ისინი დისკომფორტს განიცდიდნენ და სწორედ ამ დისკომფორტისთვის თავის არიდების, დემოკრატიული ინსტიტუტების ძირითად ნორმებზე მიყოლის ვალდებულებისგან თავის დაღწევის მიზნით, ეს ყველაფერი ზუსტად ასე გაკეთდა. შემდეგ კი მათ მოუწიათ კანონებში ჩარევა და დაიწყო „შეშლილი პრინტერის“ პროცესი, რომელიც დღემდე გრძელდება. ეს აშკარაა. ეს კარგია თუ ცუდი — თავი დავანებოთ, ეს უბრალოდ შეფასების საკითხია.
— შეგვიძლია ვთქვათ, რომ საქართველოს ხელისუფლებამ, USAID-თან კონფლიქტის დაწყებითა და დასავლეთთან ურთიერთობების გამწვავებით, იწინასწარმეტყველა გეოპოლიტიკური შემობრუნება და აშშ-ში რესპუბლიკელების ხელისუფლებაში დაბრუნება?
— არა, მათ ეს არ უწინასწარმეტყველებიათ, უბრალოდ იდეოლოგიურად ასე არიან მოწყობილნი. მათ უბრალოდ ჩათვალეს, რომ ამ შემთხვევაში გაუმართლათ. სინამდვილეში, ვფიქრობ, რომ ისინი ზედმეტად ბევრს თამაშობენ. აი, რატომ ვხედავთ დღეს სიტუაციას, როდესაც საქართველო პრაქტიკულად „თამაშგარე“ მდგომარეობაში აღმოჩნდა.
— რატომ დაიჭირა აშშ-მა დისტანცია საქართველოსთან?
— არა, აქ დასავლეთის პოზიციის ლოგიკა სრულად უნდა გვესმოდეს. თუ ვინმეს არ უნდა, რომ იყოს ჯანმრთელი, მას ვერაფერი შეაჩერებს. ამ შემთხვევაში, ჩვენ არ გვინდა, რომ ვიყოთ ჯანმრთელები.
ასე რომ, როდესაც ჩვენი ხელისუფლება ახლა საუბრობს აშშ-თან ურთიერთობების აღდგენაზე, ისინი მაგონებენ რაბინოვიჩს, რომელიც გამუდმებით შესჩიოდა ყოვლისშემძლეს, თუ რატომ ვერ იგებდა ლატარიას. სანამ ზეციდან ვიღაცამ არ უთხრა: „რაბინოვიჩ, დამეხმარე — იყიდე ლატარიის ბილეთი!“.
ისინი ლატარიის ბილეთებს არ ყიდულობენ. მეტიც, ისინი შორს უვლიან იმ ჯიხურს, სადაც ლატარიის ბილეთები იყიდება. შესაბამისად, მოგება შეუძლებელია. მაგრამ მათ, თავად ჩვენს მმართველ ელიტას, ეს სრულად აკმაყოფილებთ. საქართველო დღეს ბიზნეს-კორპორაციაა. ამ ბიზნეს-კორპორაციაში არის „უმცირესობის აქციონერი“, რომელიც ყველაფერს წყვეტს, და მისი ბიზნესპარტნიორები. შემდეგ კი მოდის სახელმწიფო ადამიანური რესურსების მენეჯმენტი.
ამ თვალსაზრისით, მათ აბსოლუტურად არ სჭირდებათ ის, რაც დღეს ერევანმა და ბაქომ მიიღეს.
— რა მიზეზებით გადახედავს საქართველოს ხელმძღვანელობა ევროკავშირთან და აშშ-თან ურთიერთობებს და როგორ შეიძლება ამან გავლენა მოახდინოს ქვეყნის მომავალზე?
— არავითარი მომავალი არ არსებობს. არსებობს მრავალი ქვეყანა, რომელიც არც ევროკავშირის და არც აშშ-ის პარტნიორი არ არის. არსებობს მრავალი ქვეყანა, რომელიც მიტაცებულია და პრივატიზებული. მიუხედავად ამისა, ისინი რაღაცნაირად არსებობენ და ჩვენც ასე გავაგრძელებთ. მათთვის, ვინც უკმაყოფილოა — პრინციპში, ყველა ამ კანონის მიზანი სწორედ ის არის, რომ უკმაყოფილოებს წასვლა აიძულონ.
— რა პერსპექტივები და შესაძლო საფრთხეები შეიძლება წარმოიშვას საქართველოსთვის სომხეთთან და აზერბაიჯანთან სტრატეგიული გაერთიანების შემთხვევაში?
— სიმართლე გითხრათ — არავითარი საფრთხე. სინამდვილეში, რა თქმა უნდა, ის ფაქტი, რომ საქართველო ამ პროცესს გარეთ რჩება, დიდი ნაკლია როგორც სომხეთისთვის, ისე აზერბაიჯანისთვის. მეორე მხრივ, ჩვენ მაინც შევასრულებთ გზის ფუნქციას. ტრანზიტი გაგრძელდება და სულ ესაა. მე ყოველთვის ვამბობდი, რომ ტრანზიტი ფულზე არ არის. ტრანზიტი გეოპოლიტიკაზეა.
ტრანზიტი ქმნის შესაძლებლობას, რომ არსებობდნენ ძალები, რომელთაც შეუძლიათ შენი დაცვა. მაგრამ, თუ აქამდე სომხეთი, აზერბაიჯანი და თურქეთი დაინტერესებულნი იყვნენ საქართველოს სტაბილურობით, ახლა ეს ასე აღარ არის. დღეს, ამ სცენარის გათვალისწინებით, შესაძლოა აშშ-ს ჰქონოდა ინტერესი, მაგრამ დღეს ასეთი ინტერესი აღარ არსებობს.
— რას ნიშნავს ამ თანამშრომლობის სისტემის მიღმა დარჩენა?
— მინიმუმ — უცხოური ინვესტიციების არარსებობას (სომხეთში ისინი იქნება, აზერბაიჯანშიც იქნება, ჩვენთან კი — არა), ტექნოლოგიების არარსებობას (სომხეთსა და აზერბაიჯანს ექნებათ, ჩვენ კი — არა), პოლიტიკური ქოლგის არარსებობას (სომხეთსა და აზერბაიჯანს ექნებათ, ჩვენ კი — არა) და ა.შ. შემიძლია გავაგრძელო.
— შეიძლება თუ არა სომხეთში არჩევნების შემდგომმა სიტუაციამ გამოიწვიოს აშშ-თან თანამშრომლობის პროექტების შეკვეცა ან გახსნას ახალი შესაძლებლობები მათი გაგრძელებისთვის?
— ფაშინიანს, დღეის მდგომარეობით, აშკარა უპირატესობა აქვს ამ არჩევნებში. ეს აშკარაა და გასაგები. მაგრამ დავუშვათ, ჰიპოთეტურად, ხელისუფლებაში სხვა ძალები მოვიდნენ. მერე რა? განა ისინი იტყვიან უარს იმ პრეფერენციებზე, იმ სარგებელზე, რაც ამ პროექტს მოაქვს?
არა, რა თქმა უნდა — არა. ერთადერთი, ვისაც შეუძლია უარი თქვას ან ვინც შეიძლება გაცივდეს ამ პროექტის მიმართ, არის შეერთებული შტატები. მე ამ ვარიანტს სავარაუდოდ მივიჩნევ.
მაგრამ მაშინაც კი, თუ ეს მოხდება, საზღვრები გარედან უკვე მყარად არის პოზიციონირებული, ასე რომ ყველაფერი ბაქოსა და ერევნის ხელშია. ყველაფერი. ამრიგად, იქნება თუ არა აშშ რეალურად იქ? სასურველია. ძალიან კარგი იქნებოდა, იქ რომ იყვნენ. მაგრამ თუ სამი წლის შემდეგ ისინი იტყვიან: „არა, ბიჭებო, მორჩა, რაც გავაკეთეთ, გავაკეთეთო“, უკვე იმდენად ძლიერი იმპულსია მიცემული, რომ ისინი (ბაქო და ერევანი) შეძლებენ ამის დამოუკიდებლად გაკეთებას.
— რა ფაქტორებმა განაპირობა ის, რომ აშშ-ს ახლა უფრო დიდი შესაძლებლობები აქვს რეგიონში, მაშინ როცა ევროკავშირი თანდათან ამცირებს თავის გავლენას?
— ევროკავშირი არსად მიდის, ის რჩება რეგიონში. ევროკავშირს აქ საკმაოდ ძლიერი პოზიცია აქვს. საბოლოო ჯამში, ევროკავშირის ქვეყნები აზერბაიჯანის ძირითადი ბაზარია, ხოლო სომხეთისთვის — პოტენციური პრემიუმ ბაზარი. ჯერჯერობით რუსეთი რჩება სომხეთის მთავარ ბაზრად, მაგრამ ეს ვითარება შეიცვლება.
ის, რაც ახლა კეთდება, რაშიც ინვესტიციები იდება და ა.შ., მიზნად ისახავს უზრუნველყოს სომხეთისთვის პრემიუმ ბაზრების არსებობა — ევროკავშირის ბაზარი, ახლო აღმოსავლეთის ბაზარი და სხვა, და არა რუსეთი, რომელიც არასტაბილურია და სადაც ფული სულ უფრო შემცირდება. შესაბამისად, ევროკავშირი, უდავოდ, რჩება.
სხვა საკითხია, რომ ევროკავშირის პოლიტიკაში ბევრი იყო „დიდი პოლიტიკა“ და ნაკლები ეკონომიკა თუ საღი აზრი. დღეს ევროკავშირი წარმოდგენილია ცალკეული ქვეყნების დონეზე, რომლებიც ასევე ძირითადი დაინტერესებული მხარეები არიან. მაგალითად, არ მგონია, რომ საფრანგეთის მხრიდან სომხეთისადმი ინტერესი შემცირდეს, ან იტალიისა და დიდი ბრიტანეთის მხრიდან — აზერბაიჯანისადმი.
არა, რა თქმა უნდა. გერმანიაც რეგიონში თანაბრად არის წარმოდგენილი. ამიტომ, ვფიქრობ, თავად ევროკავშირი ახლა შეცვლის თავის პოლიტიკას უფრო პრაგმატული და სტაბილური სტრუქტურისკენ.
— რომელი ევროპული ქვეყნები ინარჩუნებენ დიპლომატიურ, ეკონომიკურ და სტრატეგიულ ურთიერთობებს საქართველოსთან?
— არცერთი. მეტიც, ჩვენ მოვახერხეთ, არსებითად, თუ არა განადგურება, დაზიანება მაინც ჩვენი ურთიერთობების უახლოეს მეზობლებთან — სომხეთთან, აზერბაიჯანთან და თურქეთთან. ჩვენ შევძელით ყველასთან ურთიერთობის გაფუჭება.
მაგრამ, თუ სომხეთს და აზერბაიჯანს არ შეუძლიათ უბრალოდ გვითხრან — „გაეთრიეთო“, მათ, ვისაც შეეძლო, ეს უკვე თქვეს — ჩინეთიდან დაწყებული აშშ-ით დამთავრებული, რაც, ფაქტობრივად, მთელი მსოფლიოა.
— როგორ აღიქმება დღეს რუსეთი ჩვენი რეგიონის სამივე ქვეყნის მიერ?
— რუსეთი სხვადასხვანაირად აღიქმება. აზერბაიჯანი რუსეთთან დაპირისპირებაში შევიდა და ფაქტობრივად, ახალი რეალობაა… ეს არ ნიშნავს, რომ მან სრულად თქვა უარი რუსეთთან კავშირებზე, თუმცა ახალი რეალობაა ის, რომ რუსეთის როლი საკმაოდ მოკრძალებული იქნება.
რაც შეეხება სომხეთს, შემთხვევითი არ არის, რომ რუსეთი ასე ნერვიულად რეაგირებს. და არც ისაა შემთხვევითი, რომ ფაშინიანმა განაცხადა, რომ მათ არ აქვთ რუსეთთან ურთიერთობების გაწყვეტის ან რუსეთის წინააღმდეგ მოქმედების განზრახვა. ყველაზე საინტერესო ის არის, რომ ის აბსოლუტურად გულწრფელია და აბსოლუტურად მართალი.
სომხეთში არავინ აპირებს რუსეთისთვის ზიანის მიყენებას. სხვა საკითხია, როგორ ესმით მათ სიტყვა „ზიანი“. თუ „რუსეთის რკინიგზა“ — „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზის“ სახით, რომელიც სომხური რკინიგზის კონცესიას ფლობს — არ განახორციელებს ინვესტიციებს და არ განავითარებს ინფრასტრუქტურას, მაშინ ის სომხეთს დაუბრუნდება და მოვლენ სხვა ინვესტორები — შესაძლოა იგივე TRACECA-ს (TRIPP) ფარგლებში. და ეს ნორმალურია.
არის ეს რუსეთის წინააღმდეგ მიმართული თუ არა? ფაშინიანი მათ ეუბნება: „ბიჭებო, საჭიროა ინვესტიციების ჩადება მეღრი-ყარსის მონაკვეთზე, საჭიროა ინვესტიციები იარასკისა და ირანის მონაკვეთებზე. ჩადეთ ფული, ბიჭებო“. თუ ისინი ფულს არ ჩადებენ, ეს მათ წინააღმდეგაა? თუ მომავალში სომხეთში უბრალოდ იტყვიან: „ბიჭებო, ჩვენ განვითარება გვჭირდება“? ეს რეალობაა.
რაც შეეხება საქართველოს, აქ ისევ ეშინიათ, როგორც ადრე ეშინოდათ. ანუ, საქართველო, რა თქმა უნდა, შიშის ქვეშაა. და ეს ყველაფერი მიგვიყვანს რაღაც ველურ ისტორიებამდე, როგორიცაა, მაგალითად, ტერმინალები, რომლებიც მათ გალში ააშენეს.
